Interpelacja w sprawie problemów beneficjentów programu priorytetowego "Czyste Powietrze" oraz praktyk stosowanych przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej

Działając na podstawie art. 14 ust. 1 pkt 7 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora (Dz. U. z 2024 r. poz. 907) oraz art. 191-193 Regulaminu Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej, zwracam się do Pani Minister w sprawie problemów beneficjentów programu priorytetowego „Czyste Powietrze” oraz praktyk stosowanych przez wojewódzkie fundusze ochrony środowiska i gospodarki wodnej.

Do mojego biura poselskiego kierowane są kolejne skargi mieszkańców, którzy – działając w dobrej wierze – przystąpili do programu, a obecnie znajdują się w trudnej sytuacji prawnej i finansowej. Sprawy te nie mają charakteru jednostkowego – przeciwnie, można zauważyć powtarzalność schematów, co wskazuje na problem systemowy.

Z relacji zgłaszających wynika, że beneficjenci korzystali z usług firm wykonawczych lub pełnomocników, którym powierzali realizację inwestycji oraz formalności związane z uzyskaniem i rozliczeniem dotacji. Środki z prefinansowania trafiały bezpośrednio do wykonawców, a inwestycje nie zostały wykonane w całości lub zostały wykonane nierzetelnie.

Pomimo tego beneficjenci – działający w zaufaniu do profesjonalnych podmiotów – są obecnie obciążani obowiązkiem zwrotu całości dofinansowania wraz z odsetkami. Jednocześnie, jak wynika z przekazywanych informacji, fundusze nie dopuszczają możliwości odstąpienia od dochodzenia należności ani wstrzymania postępowań windykacyjnych.

Co istotne, problem ten został również dostrzeżony przez rzecznika praw obywatelskich. W odpowiedzi udzielonej jednemu z wnioskodawców rzecznik wskazał m.in., że:

a) stosunki pomiędzy beneficjentami a Narodowym Funduszem Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej mają charakter cywilnoprawny (umowny), co ogranicza możliwość stosowania instrumentów administracyjnych,

b) rzecznik nie posiada kompetencji do ingerowania w sposób realizacji programów funduszu ani do wpływania na jego decyzje w zakresie dochodzenia należności, w przypadku poniesienia szkody beneficjenci mogą dochodzić roszczeń na drodze cywilnoprawnej,

c) problemy systemowe programu „Czyste Powietrze” były już przedmiotem wystąpienia generalnego RPO skierowanego do ministra klimatu i środowiska (grudzień 2025 r.),

d) sposób zarządzania programem oraz udzielania dofinansowań ma być przedmiotem kontroli Najwyższej Izby Kontroli zaplanowanej na II–IV kwartał 2026 r.

Powyższe potwierdza, że obecna konstrukcja programu oraz sposób jego realizacji prowadzą do sytuacji, w której obywatele – mimo działania w dobrej wierze – ponoszą pełne konsekwencje działań podmiotów trzecich, nad którymi nie mieli realnej kontroli. Jednocześnie brak jest skutecznych mechanizmów ochronnych po stronie państwa.

W związku z powyższym zwracam się z uprzejmą prośbą o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Podkreślenia wymaga, że brak reakcji systemowej na opisane problemy może prowadzić do dalszego pogłębiania się kryzysu zaufania do programów publicznych oraz instytucji państwa. Beneficjenci, którzy działali w dobrej wierze, nie powinni ponosić pełnych konsekwencji działań podmiotów trzecich.

Z poważaniem Gabriela Lenartowicz