Interpelacja w sprawie uregulowania trybu w noszenia i rozpatrywania protestów wyborczych dotyczących wyborów do organów jednostek pomocniczych gminy

Szanowny Panie Ministrze,

w świetle art. 36 ust. 2 oraz art. 35 ust. 3 pkt 2 ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym wybory sołtysa i rady sołeckiej odbywają się w głosowaniu tajnym, bezpośrednim, spośród nieograniczonej liczby kandydatów, przy czym szczegółowe zasady powinny zostać zapisane w statucie sołectwa przyjmowanym uchwałą rady gminy.

Ustawodawca nie przewidział jednak żadnego ustawowego mechanizmu pozwalającego na zaskarżenie lub kontrolę prawidłowości tych wyborów. Nie stosuje się tu przepisów Kodeksu wyborczego, co tworzy „pustkę” regulacyjną. W praktyce cała odpowiedzialność za rozstrzyganie sporów wyborczych spoczywa na radach gmin, które – zgodnie z orzecznictwem sądowoadministracyjnym mogą stwierdzić nieważność wyborów sołtysa lub rady sołeckiej, o ile statut tak stanowi. Zdarza się jednak, że statut przekazuje to uprawnienie organowi wykonawczemu. W efekcie identyczne sytuacje są w różnych gminach rozwiązywane odmiennie, co rodzi wątpliwości co do jednolitości stosowania prawa.

Art. 87 Konstytucji RP określa hierarchię źródeł prawa, a uchwała rady gminy jest aktem prawa miejscowego obowiązującym wyłącznie na jej obszarze. Brak ustawowych reguł postępowania protestacyjnego oznacza, że wyborcy w różnych częściach kraju mogą znajdować się w nierównej sytuacji, co budzi zastrzeżenia z punktu widzenia zasady równości wyborów oraz praworządności.

W związku z powyższym uprzejmie proszę o odpowiedź na następujące pytania:

1. Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji dostrzega potrzebę wprowadzenia jednolitych, ustawowych przepisów regulujących tryb składania i rozpatrywania protestów wyborczych dotyczących organów jednostek pomocniczych gminy?

2. Jeżeli nie, czy ministerstwo zamierza je zainicjować?

3. Jakie rozwiązania – w ocenie Ministra – mogłyby zapewnić równowagę pomiędzy konstytucyjną zasadą pomocniczości (oddającej gminom znaczny zakres swobody) a potrzebą zagwarantowania jednolitych minimalnych standardów ochrony praw wyborców?

4. Czy w ocenie Ministra zasadne byłoby rozważenie nowelizacji ustawy o samorządzie gminnym poprzez dodanie przepisów upoważniających rady gmin do przyjmowania szczegółowych regulaminów postępowania protestacyjnego w oparciu o wytyczne ustawowe, analogicznie do rozdziałów Kodeksu wyborczego dotyczących protestów w wyborach powszechnych?

5. Jak ministerstwo ocenia ryzyko prawne związane z brakiem jednolitych procedur w kontekście kontroli nad działalnością jednostek pomocniczych (art. 18a ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym) oraz potencjalnych skarg konstytucyjnych wyborców?

Uregulowanie tej materii ustawowo pozwoliłoby na zachowanie spójności systemu prawa, wzmocnienie ochrony praw wyborczych mieszkańców i zminimalizowanie ryzyka sporów sądowych, a jednocześnie nie naruszałoby konstytucyjnej zasady pomocniczości.

Z wyrazami szacunku

Lidia Czechak Poseł na Sejm RP