Interpelacja w sprawie problemów prawnych związanych z weryfikacją tożsamości osób biorących udział w konsultacjach społecznych, w tym w szczególności w głosowaniach nad budżetami obywatelskimi

Szanowny Panie Ministrze!

Instytucja konsultacji społecznych oraz budżetu obywatelskiego stała się jednym z najważniejszych narzędzi partycypacji społecznej w Polsce. W dobie postępującej cyfryzacji standardem stało się przeprowadzanie tych procesów drogą elektroniczną – z wykorzystaniem dedykowanych platform internetowych czy aplikacji mobilnych. Niestety, obecny stan prawny nie nadąża za zmianami technologicznymi, co stawia jednostki samorządu terytorialnego w sytuacji braku pewności prawa.

Zgodnie z art. 51 ust. 1 Konstytucji RP: „Nikt nie może być obowiązany inaczej niż na podstawie ustawy do ujawniania informacji dotyczących jego osoby". Przepis ten stanowi fundament ochrony prywatności, jednak w zderzeniu z lukami w ustawach samorządowych paraliżuje możliwość rzetelnego przeprowadzania głosowań.

Obecnie obowiązujące przepisy, w tym ustawa o samorządzie gminnym, nie zawierają wyraźnej podstawy prawnej upoważniającej gminy do żądania od mieszkańców numeru PESEL w celu weryfikacji ich uprawnień do głosowania w konsultacjach społecznych. W konsekwencji sądy administracyjne (WSA i NSA) wielokrotnie uchylały uchwały rad gmin, uznając, że żądanie numeru PESEL narusza zasadę legalizmu oraz przepisy o ochronie danych osobowych (RODO), gdyż brakuje ku temu rangi ustawowej (wyraźnego przepisu upoważniającego).

Brak możliwości skutecznej weryfikacji tożsamości (np. poprzez numer PESEL) prowadzi do szeregu patologii, takich jak:

1. Fikcyjność weryfikacji: Samorządy zmuszone są do stosowania półśrodków, takich jak weryfikacja poprzez adres e-mail, numer telefonu czy adres IP. Metody te są wysoce nieskuteczne – jedna osoba może bez trudu wygenerować wiele adresów e-mail lub zmienić adres IP, co umożliwia oddawanie wielokrotnych głosów.

2. Naruszenie zasady równości i powszechności: Brak skutecznej weryfikacji, czy głosujący jest faktycznie mieszkańcem danej gminy, podważa legitymację wyników budżetu obywatelskiego.

3. Ryzyko prawne dla samorządów: Gminy próbujące weryfikować mieszkańców (np. żądając numeru PESEL w dobrej wierze, by uniknąć oszustw) narażają się na zarzuty naruszenia RODO i art. 51 Konstytucji RP, natomiast gminy, które nie weryfikują ich wcale – na zarzuty niegospodarności i dopuszczenia do fałszerstw.

Wydaje się, że jedynym rozwiązaniem tego impasu jest interwencja ustawodawcy. Niezbędne jest wprowadzenie do ustaw ustrojowych (ustawy o samorządzie gminnym, powiatowym i województwa) przepisów wprost upoważniających organy samorządu do przetwarzania danych osobowych mieszkańców, w tym numeru PESEL, w zakresie niezbędnym do weryfikacji uprawnienia do udziału w konsultacjach społecznych.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

1. Czy Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji dostrzega problem braku wystarczających podstaw ustawowych do weryfikacji tożsamości mieszkańców (np. poprzez numer PESEL) w trakcie elektronicznych konsultacji społecznych i głosowań w ramach budżetu obywatelskiego?

2. Czy w resorcie prowadzone są lub planowane są prace legislacyjne mające na celu nowelizację ustaw samorządowych, która zapewniłaby gminom, powiatom i województwom wyraźną podstawę prawną do żądania danych niezbędnych do jednoznacznej weryfikacji tożsamości głosującego (zgodnie z wymogiem art. 51 ust. 1 Konstytucji RP)?

3. W jaki sposób, w ocenie Pana Ministra, samorządy powinny weryfikować fakt bycia mieszkańcem danej jednostki w świetle obecnego orzecznictwa sądów administracyjnych, aby uniknąć naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych, a jednocześnie zapewnić uczciwość procesu głosowania?

4. Czy ministerstwo rozważa stworzenie centralnych wytycznych lub rekomendacji dla samorządów w tym zakresie do czasu ewentualnej zmiany przepisów?

Z poważaniem

Lidia Czechak Poseł na Sejm RP