Interpelacja w sprawie przewlekłości prac nad reformą systemu pieczy zastępczej

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego wpłynęły prośby o skierowanie pytania w sprawie reformy systemu pieczy zastępczej – obszaru o fundamentalnym znaczeniu społecznym dotyczącym bezpieczeństwa, rozwoju i przyszłości tysięcy dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej oraz tysięcy rodzin, które podejmują się niezwykle wymagającej, odpowiedzialnej i obciążającej psychicznie misji ich wychowania.

Pomimo wielokrotnych zapowiedzi obecnego rządu, a także publicznych deklaracji przedstawicieli Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej, w tym wiceminister Aleksandry Gajewskiej, po niemal dwóch latach funkcjonowania rządu Donalda Tuska reforma pieczy zastępczej nie wyszła poza etap ogólnych założeń, a realne zmiany oczekiwane przez środowisko rodzin zastępczych wciąż nie zostały wdrożone.

System pieczy zastępczej w Polsce od lat znajduje się w stanie głębokiego kryzysu. Liczba dzieci wymagających umieszczenia w pieczy rośnie, podczas gdy liczba rodzin zastępczych – szczególnie zawodowych i specjalistycznych – systematycznie maleje. Coraz częściej dochodzi do sytuacji, w których dzieci trafiają do instytucjonalnej pieczy zastępczej nie dlatego, że jest to rozwiązanie najlepsze, lecz dlatego, że brakuje rodzin, które byłyby gotowe je przyjąć.

Rodziny zastępcze wielokrotnie podkreślają, że funkcjonują w systemie:

Są to rodziny, które na co dzień pracują z dziećmi po doświadczeniach przemocy, zaniedbań, strat i traumy, często wymagającymi intensywnej pomocy terapeutycznej i medycznej. Brak systemowego wsparcia prowadzi do wypalenia, rezygnacji z pełnienia funkcji rodziny zastępczej oraz pogłębiania kryzysu całego systemu.

Podczas posiedzenia podkomisji stałej do spraw rodziny, które odbyło się 5.03.2025 r. (czyli 10! miesięcy temu), wiceminister Aleksandra Gajewska wielokrotnie podkreślała wagę planowanej reformy. W swoim wystąpieniu wskazywała m.in., że:

Wypowiedzi te budowały uzasadnione oczekiwanie, że rząd w sposób szybki i zdecydowany przejdzie od deklaracji do konkretnych rozwiązań legislacyjnych, jednak jak pokazały kolejne miesiące, oczekiwania te nie zostały spełnione.

Środowisko rodzin zastępczych – zarówno indywidualne rodziny, jak i organizacje społeczne – od lat konsekwentnie zgłasza postulaty, które można uznać za absolutne minimum dla stabilnego funkcjonowania systemu.

Należą do nich w szczególności:

1) wyrównanie i ujednolicenie świadczeń finansowych, w tym zniesienie rażących różnic pomiędzy rodzinami spokrewnionymi i niespokrewnionymi;

2) wprowadzenie ustawowego mechanizmu automatycznej waloryzacji świadczeń i wynagrodzeń;

3) zapewnienie stabilności prawnej rodzin zawodowych, których sytuacja często przypomina zatrudnienie bez realnych gwarancji bezpieczeństwa;

4) realny, a nie deklaratywny dostęp do specjalistów – psychologów, terapeutów i psychiatrów dziecięcych;

5) uproszczenie procedur kwalifikacyjnych i administracyjnych, które obecnie odstraszają potencjalnych kandydatów;

6) systemowe wsparcie dla usamodzielniających się wychowanków, tak aby nie trafiali oni z pieczy zastępczej wprost w dorosłość pozbawioną jakiejkolwiek sieci bezpieczeństwa.

Opublikowane w grudniu 2025 r. (czyli 9! miesięcy po wystąpieniu wiceminister Aleksandry Gajewskiej) przez ministerstwo założenia projektu ustawy o zmianie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej zawierają pewne pozytywne kierunki, takie jak zapowiedź podniesienia części świadczeń czy rozszerzenia wybranych uprawnień.

Należy jednak jednoznacznie podkreślić, że:

Brakuje w nim m.in. jednoznacznych gwarancji waloryzacji świadczeń, rozwiązań stabilizujących status rodzin zawodowych oraz realnych mechanizmów zapewniających dostęp do specjalistycznego wsparcia dla dzieci.

Poniżej przedstawiam tabelę, która pokazuje rozbieżności pomiędzy obietnicami wyborczymi z etapu kampanii wyborczej w 2023 r., obietnicami wiceminister Gajewskiej z marca 2025 r. oraz założeniami projektu ustawy z końca 2025 r.

Obszar

Postulaty rodzin zastępczych

Deklaracje wiceminister A. Gajewskiej

Założenia projektu ustawy

Status reformy

Szybkie wdrożenie realnej reformy systemowej

Reforma jako jeden z priorytetów resortu; zapowiedź konkretnych zmian odpowiadających na problemy rodzin

Jedynie dokument „założeń”; brak projektu ustawy

Waloryzacja świadczeń

Automatyczna, coroczna waloryzacja ustawowa

Zapowiedzi poprawy sytuacji finansowej rodzin i „systemowych rozwiązań”

Brak mechanizmu automatycznej waloryzacji; ogólne zapowiedzi podniesienia części świadczeń

Wyrównanie świadczeń

Pełne wyrównanie świadczeń rodzin spokrewnionych i niespokrewnionych

Deklaracje eliminowania nierówności w systemie

Częściowe wsparcie rodzin spokrewnionych, brak pełnego wyrównania

Stabilność rodzin zawodowych

Jasny, stabilny status prawny i finansowy

Zapowiedzi wzmocnienia rodzin zawodowych i zwiększenia ich liczby

Brak rozwiązań gwarantujących stabilność zatrudnienia i bezpieczeństwo socjalne

Dostęp do specjalistów

Realny i szybki dostęp do psychologów, terapeutów, psychiatrów dziecięcych

Deklaracje poprawy dostępu do usług dla dzieci w pieczy

Ogólne zapisy o „ułatwieniach”, brak systemowych gwarancji

Procedury i biurokracja

Uproszczenie procedur, zachęta dla nowych rodzin

Zapowiedzi „ułatwień i zachęt”

Brak konkretnych zmian proceduralnych

Usamodzielnianie wychowanków

Realne wsparcie finansowe i mieszkaniowe

Deklaracje wsparcia młodych dorosłych

Ogólne zapisy, brak konkretnych instrumentów

Tempo prac

Zmiany pilne, konieczne „tu i teraz”

Deklaracje determinacji i pilności

Harmonogram rozciągnięty; projekt ustawy najwcześniej w kolejnych kwartałach

Z powyższego zestawienia jednoznacznie wynika, że założenia projektu ustawy nie odpowiadają ani skali problemów systemu pieczy zastępczej, ani obietnicom składanym publicznie przez przedstawicieli rządu, w tym przez wiceminister Aleksandrę Gajewską. W wielu kluczowych obszarach postulaty rodzin zastępczych zostały pominięte lub ujęte w sposób wyłącznie deklaratywny, bez realnych mechanizmów wykonawczych.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami: