Interpelacja w sprawie rzetelnego pomiaru i publicznego raportowania luki VAT w Polsce z rozróżnieniem na policy gap i compliance gap w latach 2015-2024/2025

Szanowny Panie Ministrze,

w debacie publicznej regularnie pojawiają się wypowiedzi polityków i komentatorów, w tym także prominentnych przedstawicieli obozu rządzącego (np. europosła Andrzeja Halickiego), które stawiają znak równości między publikowaną przez Komisję Europejską luką VAT a pogorszeniem ściągalności podatku i wzrostem przestępczości podatkowej. Przykładem takiej narracji są słowa: „w 2023 r. luka VAT wyniosła 13,5%, więc administracja gorzej ściąga podatki, a przestępcy mają się lepiej”.

Taka interpretacja jest metodologicznie błędna. „VAT gap” w rozumieniu KE to różnica między teoretycznym potencjałem podatkowym (VTTL) a faktycznymi wpływami, zatem łączy skutki dwóch zjawisk, którymi są:

1) policy gap – legalne decyzje państwa (obniżone stawki, zerowa stawka na żywność, 5% na energię, zwolnienia); 2) compliance gap – faktyczne wyłudzenia, zaniechania, niepłacenie.

W roku 2023 wysoki odczyt wynikał w dominującej mierze z czasowej polityki stawek (tarcze antyinflacyjne i słabsza konsumpcja), a nie z „załamania ściągalności”. Powielanie interpretacji „13,5% = gorsza ściągalność” wprowadza obywateli w błąd i zaciemnia rzeczywisty wymiar przestępczości podatkowej, który powinien być precyzyjnie mierzony i odnośnie do którego powinny być przekazywane precyzyjne komunikaty.

Kluczowe dla obywateli jest ujawnienie faktycznej skali wyłudzeń (karuzele, missing trader, nadużycia stawki 0% itd.), tak aby Polacy rozumieli, ile luki to „złodziejstwo”, a ile – legalne decyzje polityczne co do stawek i zwolnień, a także rozróżnianie metodologii liczenia luki VAT:

1) VTTL (VAT Total Tax Liability) – teoretyczna „podstawa” podatku VAT wyliczana na bazie rachunków narodowych i struktury konsumpcji; 2) VAT gap (wg KE) = (VTTL – faktyczne wpływy z VAT)/VTTL; 3) policy gap – część VTTL, której państwo świadomie nie pobiera (obniżone stawki, zwolnienia, wyłączenia); 4) compliance gap – realna luka egzekucyjna: przestępstwa, oszustwa, niewpłacony VAT, błędy, upadłości, spory, opóźnienia; 5) kluczowy błąd narracyjny: utożsamianie VAT gap z przestępczością – VAT gap zawiera policy gap.

W latach 2015–2019 nastąpiła duża poprawa ściągalności (spadek luki całkowitej), intensywny pakiet uszczelniający (JPK, STIR, odwrotne obciążenia, split payment).

W latach 2022–2024 rząd, aby obniżyć obciążenia obywateli, czasowo obniżył stawki VAT (0% żywność, 5% energia itd.) oraz zmiany koniunktury. Metodologia KE oparta na modelu średnich stawek nie odzwierciedla w pełni miesięcznej, realnej struktury stawek i zmian wprowadzanych ad hoc w czasie kryzysu inflacyjnego.

Bez rozbicia na policy i compliance nie wiemy, jaka jest rzeczywista skala przestępczości, i wprowadza to, przez nieodpowiedzialnych polityków, Polaków w błąd.

Ministerstwo Finansów dysponuje narzędziami, których KE nie ma: JPK_VAT, KSeF (e-faktura), split payment, mikrodane analityczne KAS.

To pozwala:

1) odtworzyć rzeczywiste obroty w stawkach 0/5/8/23% według PKD/GTU i skorygować VTTL o faktycznie obowiązujące stawki (zamiast historycznych średnich); 2) wskazać segmenty ryzyka (handel z UE poza OSS/IOSS, łańcuchy MTIC, szybkie rotacje płatności); 3) oszacować realną compliance gap (niewpłacony/nadużyty VAT) w ujęciu branżowym i terytorialnym.

Polacy mają prawo wiedzieć, jaka część luki VAT to przestępstwa i zaniechania (compliance), a jaka to skutek obowiązujących przepisów (policy). Łączenie tych dwóch zjawisk w jednym, medialnym procencie wprowadza w błąd, co było widoczne w wypowiedziach publicznych (m.in. wspomnianego posła Halickiego). Państwo powinno publikować dwa równoległe wskaźniki i oddzielny komentarz dla każdego roku.

Ponadto jako ustawodawca mam obowiązek dbać o rzetelną informację publiczną, a ministerstwo takie dane powinno ujawniać. Gdy z jednego wskaźnika robi się propagandowy bat („luka wzrosła – państwo zawiodło”), społeczeństwo nie odróżnia legalnych preferencji stawek od faktycznego złodziejstwa. To osłabia legitymizację realnej walki z przestępstwami i rozmywa odpowiedzialność. Rzetelne rozbicie policy vs compliance jest możliwe i w naszym zasięgu – wymaga jedynie woli publikacji tego, co i tak jest liczone w Ministerstwie Finansów na potrzeby analityki ryzyka.

W związku z powyższym uprzejmie proszę Pana Ministra o odpowiedź na poniższe pytania oraz postulaty (lata 2015–2024/2025):

a) VAT gap (KE-compatible), b) policy gap (PL-specific) – na rzeczywistych stawkach, z podziałem na stawki i główne grupy towarowo-usługowe, c) compliance gap (PL-specific) – z podziałem na mechanizmy nadużyć i sektory, d) efekty działań KAS – odzysk, zabezpieczenia, czas i skuteczność (hit rate), e) symulacje kontrfaktyczne – wpływ zmian stawek i koniunktury?