Interpelacja w sprawie systemowych problemów związanych z wtórnym obowiązkiem podatkowym w podatku akcyzowym

Wtórny obowiązek podatkowy w podatku akcyzowym stał się jednym z najbardziej problematycznych elementów obowiązującego systemu. Konstrukcja ta powoduje, że podatek może powstać nie tylko w związku ze zdarzeniami pierwotnymi, takimi jak wytworzenie, import czy dopuszczenie do konsumpcji, lecz również w związku ze zdarzeniami wtórnymi, które zachodzą na dalszych etapach obrotu tym samym wyrobem. Do takich zdarzeń należą m.in. ubytki powstające po opuszczeniu procedur kontrolowanych, zmiana przeznaczenia wyrobów, naruszenia warunków stosowania stawek obniżonych lub zwolnień, a nawet samo posiadanie wyrobów, które na wcześniejszym etapie były wprowadzone do obrotu z naruszeniem prawa. W praktyce powoduje to możliwość wielokrotnego opodatkowania identycznego wyrobu, często u podmiotów, które nie miały żadnego wpływu na pierwotne rozliczenia, a niekiedy nie posiadają nawet wiedzy, że uczestniczą w zdarzeniu rodzącym obowiązek podatkowy.

Konstrukcja ta powoduje również, że podatnikami stają się często podmioty, które w normalnych warunkach nie prowadzą profesjonalnego obrotu wyrobami akcyzowymi – osoby fizyczne, gospodarstwa rolne, instytucje publiczne czy małe jednostki organizacyjne. Obowiązki nakładane na takie podmioty są identyczne jak te, którym podlegają przedsiębiorcy profesjonalnie zajmujący się obrotem wyrobami akcyzowymi: obejmują składanie deklaracji, prowadzenie ewidencji i rozliczanie podatku w skomplikowanym trybie. Dla podmiotów, które znajdują się w tej sytuacji przypadkowo lub jednorazowo, oznacza to nieproporcjonalne obciążenia, często niemożliwe do wykonania w praktyce, a jednocześnie narażające je na odpowiedzialność podatkową i sankcyjną.

Z punktu widzenia przejrzystości systemu podatkowego wtórny obowiązek podatkowy pozostaje niedookreślony i niespójny. Zdarzenia, które rodzą jego powstanie, są rozproszone w wielu przepisach i nie tworzą jednolitej logicznej konstrukcji. Katalog tych zdarzeń obejmuje zarówno sytuacje czysto techniczne, związane z obrotem i magazynowaniem, jak i sytuacje, w których zasadniczą przyczyną powstania obowiązku jest zachowanie poprzedniego posiadacza, a nie obecnego podatnika. W wielu przypadkach nie ma możliwości obiektywnego ustalenia, na którym etapie doszło do zdarzenia rodzącego obowiązek podatkowy, co przerzuca ciężar dowodowy i ryzyko podatkowe na podmioty, które nie są w stanie się skutecznie bronić.

Istnieje też wyraźna luka systemowa w zakresie nadzoru nad obrotem wyrobami, które korzystają ze zwolnień lub stawek obniżonych ze względu na ich przeznaczenie. Zmiana przeznaczenia takich wyrobów – nawet jeśli nie jest wynikiem świadomego działania – automatycznie rodzi obowiązek podatkowy z tytułu zdarzenia wtórnego. System ten jest mało odporny na nadużycia – zarówno przypadkowe naruszenia zasad, jak i celowe działania przestępcze mogą pozostawać niewykryte, podczas gdy uczciwi posiadacze wyrobów pozostają narażeni na ciężary podatkowe wynikające z niedopełnienia obowiązków przez inne podmioty.

W obecnym stanie prawnym brakuje również procedur pozwalających na odróżnienie profesjonalnych uczestników rynku od podmiotów incydentalnych. Brakuje uproszczonych zasad rozliczeń, brakuje jasnych kryteriów przypisywania obowiązku podatkowego, brakuje też rozwiązań chroniących podmioty działające w dobrej wierze, które nie mają realnej możliwości ustalenia czy wyrób, który trafia w ich posiadanie, był wcześniej prawidłowo opodatkowany. W rezultacie system akcyzy generuje istotne ryzyko gospodarcze, prawne oraz konstytucyjne, ponieważ prowadzi do nakładania danin w sposób nieproporcjonalny, nieprzewidywalny i oderwany od rzeczywistej zdolności podatkowej podmiotu.

W świetle powyższego proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania: