Interpelacja w sprawie działań placówek dyplomatycznych RP w Republice Federalnej Niemiec dotyczących nauczania języka polskiego jako języka pochodzenia oraz realizacji Traktatu między Rzeczpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec z dnia 17 czerwca 1991 r.

Traktat między Rzecząpospolitą Polską a Republiką Federalną Niemiec o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy z dnia 17 czerwca 1991 r. stanowi zobowiązanie międzynarodowe do wspierania możliwości nauki języka polskiego oraz rozwoju instytucjonalnego środowisk polonijnych. Jednocześnie konieczne jest uwzględnienie konstytucyjnego porządku prawnego Republiki Federalnej Niemiec oraz podziału kompetencji między administrację federalną a kraje związkowe.

Zgodnie z art. 30 oraz art. 70 ust. 1 Ustawy Zasadniczej RFN (Grundgesetz) kompetencje w zakresie organizacji szkolnictwa publicznego należą zasadniczo do krajów związkowych. Oznacza to, że nauczanie języka pochodzenia w szkołach publicznych ( Herkunftssprachlicher Unterricht – HSU ) pozostaje w wyłącznej gestii władz landowych. Rząd federalny RFN nie posiada bezpośrednich narzędzi normatywnych do ingerowania w system oświaty landów, a tym samym także państwa obce, w tym Rzeczpospolita Polska, nie dysponują instrumentami prawnymi pozwalającymi na wywieranie skutku prawnego w tej sferze. Jednakże RFN w traktacie z 1991 r. zobowiązała się do wspierania w placówkach publicznych nauki języka polskiego jako języka pochodzenia. Niemcy od 35 lat do dnia dzisiejszego na poziomie federalnym nie wydały żadnego rozporządzenia wykonawczego w celu wykonania traktatowego zobowiązania umożliwienia nauki języka polskiego jako języka pochodzenia. Od 35 lat mniejszość polska jest dyskryminowana w Niemczech, a jedną z pierwszych decyzji rządu Donalda Tuska było... przywrócenie przywileju dla mniejszości niemieckiej w Polsce finansowania z pieniędzy publicznych nauki języka niemieckiego, co osłabiło dążenia niemieckiej Polonii do ustanowienia w końcu symetrii w relacjach polsko-niemieckich w obszarze mniejszości narodowych. Takiego przywileju od 35 lat nie ma Polonia w Niemczech.

Zasadne staje się zatem rozróżnienie między organizacją szkolnego HSU a wsparciem pozaszkolnych form edukacji językowej oraz działalności instytucjonalnej organizacji polonijnych. Ten drugi obszar znajduje bezpośrednie umocowanie w prawie międzynarodowym oraz w postanowieniach traktatu RP–RFN.

Szczególnego znaczenia nabierają art. 2, 20 i 21 traktatu. Art. 2 odwołuje się do zasad prawa międzynarodowego, działania w dobrej wierze oraz dokumentów KBWE/OBWE, uznając mniejszości i tzw. grupy równorzędne – w tym Polonię w Niemczech – za naturalny pomost między narodami oraz potwierdzając ich wkład w życie społeczne i kulturalne. Art. 20 przyznaje osobom polskiego pochodzenia prawo do zakładania i prowadzenia własnych instytucji, natomiast art. 21 nakłada na strony obowiązek wspierania praktycznej realizacji tych praw.

W świetle art. 26 Konwencji wiedeńskiej o prawie traktatów ( pacta sunt servanda ) oraz art. 31 tej konwencji zobowiązania traktatowe powinny być wykonywane w dobrej wierze i interpretowane w sposób zapewniający ich skuteczność praktyczną. Dokumenty KBWE/OBWE potwierdzają obowiązek państw do tworzenia warunków dla zachowania języka, kultury i tożsamości społeczności mniejszościowych oraz równorzędnych. Analogiczne znaczenie posiada art. 25 traktatu, który przewiduje możliwość nauki języka również w „innych placówkach oświatowych“, a więc poza systemem szkolnictwa publicznego landów.

Na tym tle ujawnia się problem o charakterze funkcjonalnym – rozbieżność między formalnym uznaniem praw instytucjonalnych a dostępnością stabilnych mechanizmów organizacyjnych i finansowych umożliwiających ich długofalową realizację. W konsekwencji właściwe ukierunkowanie działań dyplomatycznych powinno odnosić się przede wszystkim do wsparcia instytucjonalnego środowisk polonijnych oraz pozaszkolnych ośrodków edukacyjnych, gdzie istnieją realne instrumenty prawne i organizacyjne umożliwiające osiągnięcie mierzalnych rezultatów, przy jednoczesnym poszanowaniu autonomii krajów związkowych w zakresie szkolnictwa publicznego.