Interpelacja w sprawie wykluczenia Polskiej Akademii Nauk z grona beneficjentów Narodowego Centrum Nauki i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju
Data wpływu: 2025-03-19
Co to jest interpelacja? To formalne pytanie posła do organu władzy (np. ministra) w konkretnej sprawie publicznej.
Przeglądaj też tematy interpelacji, profile posłów i druki sejmowe.
Interpelacja dotyczy wykluczenia Polskiej Akademii Nauk (PAN) i jej jednostek pomocniczych z możliwości ubiegania się o granty NCN i NCBiR, co posłowie uważają za niesprawiedliwe i szkodliwe dla polskiej nauki. Pytają o powody tej decyzji i plany przywrócenia PAN do grona beneficjentów.
HTML źródłowy dostępny także bez JavaScript
Interpelacja w sprawie wykluczenia Polskiej Akademii Nauk z grona beneficjentów Narodowego Centrum Nauki i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju Interpelacja nr 8742 do ministra nauki i szkolnictwa wyższego w sprawie wykluczenia Polskiej Akademii Nauk z grona beneficjentów Narodowego Centrum Nauki i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju Zgłaszający: Łukasz Osmalak, Ewa Szymanowska, Ewa Schädler, Barbara Okuła, Wioleta Tomczak, Izabela Bodnar, Piotr Górnikiewicz, Bożenna Hołownia, Paweł Zalewski Data wpływu: 19-03-2025 Szanowny Panie Ministrze, zwracam się z interpelacją poselską dotyczącą decyzji o wykluczeniu Polskiej Akademii Nauk (PAN) oraz jej pomocniczych jednostek naukowych z grona podmiotów uprawnionych do otrzymywania grantów Narodowego Centrum Nauki (NCN) i Narodowego Centrum Badań i Rozwoju (NCBiR).
Decyzja ta – podjęta w wyniku zmiany przepisów w 2019 roku – budzi poważne wątpliwości natury prawnej i merytorycznej oraz rodzi negatywne konsekwencje dla polskiej nauki. Poniżej przedstawiam kluczowe kwestie wymagające wyjaśnienia. Naruszenie zasady równości Wykluczenie jednostek PAN z możliwości ubiegania się o granty może naruszać konstytucyjną zasadę równości obywateli i instytucji wobec prawa. Artykuł 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej stanowi, że „wszyscy są równi wobec prawa i wszyscy mają prawo do równego traktowania przez władze publiczne”.
Tymczasem tylko jednostki PAN zostały objęte omawianym ograniczeniem, podczas gdy inne porównywalne podmioty nadal mogą korzystać z finansowania NCN i NCBiR. Dla przykładu Sieć Badawcza Łukasiewicz czy Polska Akademia Umiejętności (PAU) nie zostały wyłączone z grona uprawnionych wnioskodawców – ich instytuty i jednostki mogą w dalszym ciągu aplikować o granty tych agencji. Nawet indywidualni naukowcy (osoby fizyczne) oraz instytuty branżowe mają prawo startować w konkursach NCN, czego odmówiono jednostkom pomocniczym PAN.
Taka selektywna reglamentacja dostępu do finansowania publicznego badań stanowi różnicowanie sytuacji podmiotów o podobnym charakterze i może być sprzeczna z art. 32 Konstytucji RP. Brak merytorycznych podstaw wykluczenia Decyzja o wykluczeniu PAN i jej jednostek pomocniczych z systemu grantowego nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach dotyczących statusu tych jednostek ani w charakterze prowadzonej przez nie działalności. Pomocnicze jednostki naukowe PAN zgodnie z ustawą z dnia 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz. U. z 2017 r. poz. 1869, ze zm.) są pełnoprawnymi jednostkami prowadzącymi badania naukowe.
Ustawa ta expressis verbis zalicza je – obok instytutów PAN – do kategorii „jednostek naukowych Akademii” (art. 1 ust. 2 pkt 2). Przykładowo PAN posiada takie jednostki jak Ogród Botaniczny – Centrum Zachowania Różnorodności Biologicznej w Powsinie, Biblioteka Gdańska PAN, Archiwum PAN czy stacje naukowe za granicą – wszystkie one realizują działalność badawczą i upowszechniającą naukę. Warto podkreślić, że przed rokiem 2019 naukowcy zatrudnieni w tych jednostkach z powodzeniem uczestniczyli w konkursach grantowych NCN i innych agencji, zdobywając środki na badania na równi z badaczami z instytutów czy uczelni.
Ich nagłe wykluczenie nie wynikało z żadnej zmiany ustawowej dotyczącej samej PAN, która nakazywałaby taką decyzję – ustawa o PAN nie została w tym zakresie zmieniona. Jedyną przyczyną była zmiana pojedynczego przepisu ustawy o Narodowym Centrum Nauki w 2019 r., na mocy której pomocnicze jednostki naukowe PAN utraciły możliwość ubiegania się o finansowanie z NCN i NCBiR. Ów jednostronny krok – niepoprzedzony merytorycznym uzasadnieniem – pozbawił te jednostki dostępu do kluczowych źródeł finansowania badań, choć ich charakter naukowy pozostał niezmieniony.
Należy zatem zapytać, jakie przesłanki prawne lub praktyczne legły u podstaw takiej zmiany, skoro nie towarzyszyła jej żadna reforma statusu PAN ani ocena dyskwalifikująca dorobek tych jednostek. Negatywne skutki dla polskiej nauki Opisane wykluczenie Polskiej Akademii Nauk z systemu grantowego niesie ze sobą szereg negatywnych konsekwencji zarówno dla samej PAN, jak i dla całego ekosystemu nauki w Polsce. Przede wszystkim ograniczona została rola PAN jako jednej z wiodących instytucji badawczych – pozbawienie dostępu do konkurencyjnego finansowania marginalizuje pozycję badawczą akademii.
Jej jednostki pomocnicze, mimo że nadal prowadzą wartościowe prace naukowe, zostały faktycznie zepchnięte na margines systemu, w którym nie mogą rywalizować o granty na równi z innymi podmiotami. Powstała sytuacja, w której kluczowe projekty badawcze nie mogą być realizowane w ramach PAN, jeżeli wymagają finansowania z NCN czy NCBiR, co siłą rzeczy hamuje rozwój badań w tych placówkach i zmusza naukowców do szukania innych sposobów realizacji swoich pomysłów (nierzadko poza granicami kraju lub przez zmianę miejsca zatrudnienia). Ponadto brak dostępu do grantów wywołał poważny kryzys motywacyjny i kadrowy wewn
Posłanka pyta o obowiązek prowadzenia dokumentacji medycznej zwierząt w schroniskach oraz o plany wprowadzenia ogólnopolskiej bazy danych. Wyraża zaniepokojenie brakiem jednolitych standardów i proponuje wprowadzenie centralnej bazy danych i obligatoryjnego wzoru książeczki zdrowia.
Posłowie pytają o dopuszczalność zatrudniania w schroniskach dla zwierząt lekarzy weterynarii pracujących jednocześnie w Inspekcji Weterynaryjnej, wskazując na potencjalny konflikt interesów. Interpelacja kwestionuje obecne regulacje i domaga się wyjaśnień dotyczących nadzoru nad schroniskami w takich sytuacjach.
Posłowie pytają o możliwość wprowadzenia jednolitego i obligatoryjnego wzoru umowy wolontariackiej w schroniskach dla zwierząt, argumentując to potrzebą uporządkowania sytuacji prawnej wolontariuszy i zwiększenia przejrzystości działania organizacji. Podkreślają brak jednolitych standardów i nadmierną dowolność w zakresie umów wolontariackich, co negatywnie wpływa na ochronę praw wolontariuszy.
Posłanka pyta o jakość kształcenia lekarzy weterynarii w zakresie kastracji zwierząt oraz o potrzebę wprowadzenia jednolitych standardów i certyfikacji w celu poprawy bezpieczeństwa zabiegów i dobrostanu zwierząt. Wyraża wątpliwości, czy obecny system kształcenia jest wystarczający i proponuje rozważenie systemowych rozwiązań, w tym certyfikacji.
Posłanka pyta o regulacje prawne dotyczące funkcjonowania domów tymczasowych dla zwierząt ze schronisk i brak jednolitych przepisów w tym zakresie. Wzywa do wprowadzenia ogólnokrajowych zasad i rozważenia opracowania jednolitego wzoru umowy.
Sprawozdanie Komisji do Spraw Deregulacji dotyczy rządowego projektu ustawy o zmianie ustawy - Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (druk nr 2291). Komisja po pierwszym czytaniu i rozpatrzeniu projektu na posiedzeniu wnioskuje o uchwalenie projektu ustawy przez Sejm bez poprawek. Projekt ten ma na celu deregulację w obszarze szkolnictwa wyższego i nauki, jednak szczegółowe zmiany nie są w tym sprawozdaniu wymienione.
Projekt ustawy wprowadza zmianę w Prawie o szkolnictwie wyższym i nauce, umożliwiając doktorantom znajdującym się w trudnej sytuacji życiowej otrzymanie zapomogi. Zapomoga ta przysługuje wyłącznie obywatelom polskim. Warunki przyznawania zapomogi mają być określane przez rektora uczelni lub dyrektora odpowiedniej instytucji w uzgodnieniu z samorządem doktorantów. Celem ustawy jest wsparcie finansowe doktorantów w trudnych sytuacjach życiowych, co potencjalnie wpłynie na poprawę ich warunków studiowania i prowadzenia badań.
Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej odmawia podpisania ustawy o zmianie ustawy o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz niektórych innych ustaw. Prezydent powołuje się na art. 122 ust. 5 Konstytucji RP i wnosi o ponowne rozpatrzenie ustawy przez Sejm. Szef Kancelarii Prezydenta został upoważniony do reprezentowania stanowiska Prezydenta w tej sprawie. Dokument ten sygnalizuje potencjalne niezgodności lub zastrzeżenia Prezydenta wobec procedowanej ustawy dotyczącej działalności NCBiR i powiązanych regulacji.
Projekt ustawy wprowadza możliwość przyznawania zapomóg doktorantom, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji życiowej. Dodaje on art. 209a do Ustawy Prawo o Szkolnictwie Wyższym i Nauce. Warunki przyznawania zapomogi mają być ustalone przez rektora uczelni lub dyrektora odpowiedniej jednostki naukowej w porozumieniu z samorządem doktorantów. Ustawa ma wejść w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia.
Sprawozdanie Komisji Edukacji i Nauki dotyczy uchwały Senatu w sprawie ustawy o zmianie ustawy o Narodowym Centrum Badań i Rozwoju oraz niektórych innych ustaw. Komisja po rozpatrzeniu uchwały proponuje Sejmowi przyjęcie poprawek zawartych w uchwale Senatu, zgrupowanych w określonych pakietach do głosowania. Celem zmian jest prawdopodobnie usprawnienie funkcjonowania Narodowego Centrum Badań i Rozwoju oraz powiązanych przepisów.