Interpelacja w sprawie systemu kaucyjnego oraz rodzajów objętych nim opakowań na napoje

Szanowna Pani Minister,

uruchomiony w Polsce z dniem 1 października 2025 r. system kaucyjny miał objąć kaucją na równych zasadach butelki jednorazowego użytku z tworzyw sztucznych na napoje o pojemności do 3 litrów, puszki metalowe o pojemności do 1 litra oraz szklane butelki wielokrotnego użytku o pojemności do 1,5 litra.

Przepisy wprowadzające system kaucyjny w Polsce zostały przyjęte w 2023 roku w ustawie z dnia 13 czerwca 2013 r. o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi, a następnie znowelizowane w 2024 roku.

Początkowo przepisy te obejmowały jednolicie wszystkie powyższe grupy opakowań na napoje, tj. butelki z tworzyw sztucznych, puszki metalowe i szklane butelki wielokrotnego użytku. W tym stosunkowo krótkim okresie byliśmy jednak świadkami wyjścia z systemu kaucyjnego całych segmentów rynku napojowego.

Po raz pierwszy taka sytuacja miała miejsce w przypadku koncernów mleczarskich oraz ich produktów - mleka i produktów mlecznych. Warto przypomnieć, że produkty te były pierwotnie objęte systemem kaucyjnym na równych zasadach z innymi napojami, zgodnie z wymaganiami dyrektywy SUP, która ustanawia poziomy selektywnej zbiórki także dla opakowań po mleku. Następnie przedstawiciele Ministerstwa Klimatu i Środowiska zapowiadali początkowo jedynie roczne przesunięcie obowiązku objęcia systemem kaucyjnym opakowań po mleku i produktach mlecznych. Produkty te miały zostać włączone do systemu od początku 2026 r. Tymczasem w nowelizacji ustawy opakowaniowej z 2024 roku produkty te zostały całkowicie wyłączone z powszechnego systemu kaucyjnego, bez ustanowienia dla nich alternatywnego systemu selektywnej zbiórki lub harmonogramu ich przyszłego włączenia do systemu powszechnego.

Kolejnym przykładem jest sytuacja z końca ubiegłego roku, w której Ministerstwo Klimatu i Środowiska zmieniło dotychczasowe stanowisko, zgodnie z którym nie zamierzało dokonywać zmian w przepisach regulujących system kaucyjny oraz krytycznie oceniało postulaty zgłaszane m.in. przez branżę piwowarską dotyczące wyłączenia butelek zwrotnych zbieranych przez browary z powszechnego systemu kaucyjnego. Ministerstwo uległo tym postulatom i w rezultacie 9 stycznia 2026 r. została uchwalona przez Sejm ustawa zmieniająca ustawę o gospodarce opakowaniami i odpadami opakowaniowymi w taki sposób, aby umożliwić browarom realizację poziomów selektywnej zbiórki w stosunku do butelek szklanych wielokrotnego użytku poza systemem kaucyjnym.

Równolegle do powyższych zmian ustawowych, aktualnie obserwujemy niepokojący trend rynkowy wśród dużych producentów napojów polegający na ucieczce z systemu kaucyjnego poprzez zmianę stosowanych opakowań na napoje objętych systemem kaucyjnym na opakowania na napoje, które nie są nim objęte, zwłaszcza na tzw. opakowania kartonowe.

Wbrew temu, co może sugerować nazwa, opakowania te nie są wykonane wyłącznie z kartonu/papieru. Są to opakowania wielowarstwowe, składające się z połączenia warstw papieru, polietylenu (tworzywa sztucznego) i aluminium. Wielowarstwowość utrudnia recykling tych opakowań, ponieważ wymaga stosowania specjalistycznych instalacji i dodatkowych procesów separacji poszczególnych warstw. Nawet w przypadku poddania kartonowego opakowania recyklingowi, recykling skupia się na odzyskaniu przede wszystkim warstwy papieru. Pełny recykling wszystkich warstw tworzących wielomateriałowy kartonik jest wysoce utrudniony i kosztowny.

Mimo powyższego, jak możemy przeczytać w prasie branżowej, po uruchomieniu systemu kaucyjnego, na półkach sklepów i drogerii pojawia się coraz więcej nowych, wielomateriałowych opakowań kartonowych z napojami w celu obejścia systemu kaucyjnego [1] [2] .

Opakowania jednomateriałowe jak butelki PET czy puszki metalowe, choć z uwagi na swoją prostszą budowę nadają się lepiej do recyklingu, stały się obecnie droższe dla konsumentów o wysokość kaucji, a przez to mniej dostępne cenowo w porównaniu do napojów sprzedawanych w opakowaniach nieobjętych systemem kaucyjnym. Jak można było przewidzieć, natychmiast zostało to wykorzystane przez niektórych, dużych producentów, którzy swoje napoje zaczęli oferować w wielomateriałowych kartonikach, pozostających poza systemem kaucyjnym i nieobciążonych kaucją.

Takim praktykom sprzyja dodatkowo, liczone w latach, opóźnienie Ministerstwa Klimatu i Środowiska we wdrożeniu w Polsce systemu rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP). Brak systemu ROP dla innych opakowań niż te objęte systemem kaucyjnym zachęcił do obchodzenia systemu kaucyjnego poprzez prostą ucieczkę w opakowania znajdujące się poza systemem, jak wielomateriałowe kartoniki.

Sytuacja ta prowadzi do pytań czy celem Ministerstwa Klimatu i Środowiska oraz systemu kaucyjnego była promocja stosowania na rynku opakowań wielomateriałowych, mniej przydatnych w recyklingu, kosztem tych opakowań, które w recyklingu są przydatne znacznie bardziej, jak butelki PET czy puszki metalowe.

Co równie istotne, wskazane powyższej sytuacje - wprowadzanie ustawowych wyłączeń i wyjątków, opóźnienia Ministerstwa Klimatu i Środowiska we wdrożeniu systemu ROP dla opakowań nieobjętych systemem kaucyjnym, a także bierność wobec działań rynkowych niektórych dużych producentów wprowadzających swoje produkty w kartonikach wielomateriałowych, nie pozostają bez wpływu na uczciwą konkurencję rynkową. Działania te zakłócają konkurencję na rynku napojowym i negatywnie wpływają na tych producentów z branży napojowej, którzy nie są beneficjentami zmian ustawowych lub nie mogą w tempie największych koncernów napojowych przejść na produkcję swoich napojów w wielomateriałowych kartonikach. Taka sytuacja szczególnie negatywnie odbija się na konkurencyjności małych i średnich przedsiębiorców w branży napojowej.

Szanowana Pani Minister, mając na względzie powyższe, proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

[1] https://www.portalspozywczy.pl/technologie/wiadomosci/tak-producenci-obchodza-system-kaucyjny-nowe-opakowania-na-polkach-drogerii,284840.html

[2] https://businessinsider.com.pl/gospodarka/system-kaucyjny-wchodzi-w-zycie-producenci-napojow-obieraja-nowe-strategie/n758sj3