Jak odwołać wójta, burmistrza lub prezydenta w referendum?

Krok po kroku: referendum na wniosek mieszkańców

Tak wygląda droga od pomysłu do głosowania, gdy referendum chcą mieszkańcy. Odwołać radę przed końcem kadencji można wyłącznie w ten sposób; wójta może odwołać także referendum zarządzone przez radę (niżej).

1. Grupa inicjatywna

   Inicjatorem może być grupa co najmniej 15 obywateli z prawem wybierania rady, a w referendum gminnym także pięciu obywateli. Może nim być również terenowa struktura partii politycznej albo organizacja społeczna z osobowością prawną.

   art. 11 ust. 1 ustawy o referendum lokalnym

2. Powiadomienie wójta i komisarza wyborczego

   Inicjator pisemnie powiadamia wójta (burmistrza, prezydenta), a w referendum o odwołanie także komisarza wyborczego. Na wniosek inicjatora wójt w ciągu 14 dni podaje liczbę uprawnionych do głosowania, od której liczy się 10% podpisów.

   art. 12 ust. 1, 5 i 6

3. Informacja dla mieszkańców

   Na swój koszt inicjator informuje mieszkańców o zamiarze referendum: z treścią pytania i z uzasadnieniem odwołania. Uzasadnienie jest obowiązkowe, ale ustawa nie wymienia dopuszczalnych przyczyn i nie wymaga wykazania naruszenia prawa.

   art. 13

4. 60 dni na podpisy

   Podpisy zbiera się w ciągu 60 dni od powiadomienia wójta. Popierający wpisuje nazwisko, imię, adres zamieszkania, numer PESEL i datę udzielenia poparcia, a potem podpisuje się własnoręcznie. Wycofanie poparcia jest bezskuteczne, a zbieranie podpisów pod presją jest zakazane.

   art. 14

5. Wniosek do komisarza wyborczego

   W tym samym terminie 60 dni inicjator składa wniosek z kartami podpisów komisarzowi wyborczemu. Na usunięcie uchybień komisarz daje 14 dni, ale brakujących podpisów nie można dozbierać po upływie 60 dni.

   art. 22

6. Postanowienie komisarza

   Komisarz w ciągu 30 dni wydaje postanowienie o przeprowadzeniu referendum (z terminem i kalendarzem) albo o odrzuceniu wniosku. Na odrzucenie przysługuje skarga do sądu administracyjnego w ciągu 14 dni; sąd rozpoznaje ją w 14 dni.

   art. 24, 25 i 26

7. Głosowanie

   Referendum odbywa się w dniu wolnym od pracy, najpóźniej 50. dnia od opublikowania postanowienia w wojewódzkim dzienniku urzędowym. Kampania kończy się 24 godziny przed dniem głosowania, a zakaz agitacji trwa do końca głosowania.

   art. 27 i 29

Kiedy referendum jest ważne

Referendum w sprawie odwołania organu pochodzącego z wyborów bezpośrednich jest ważne, gdy weźmie w nim udział nie mniej niż 3/5 liczby osób, które brały udział w wyborze odwoływanego organu (art. 55 ust. 2 ustawy o referendum lokalnym). Dotyczy to wójta, burmistrza i prezydenta miasta, a także rady, bo ją też wybiera się bezpośrednio. Inne referenda lokalne są ważne przy frekwencji co najmniej 30% (art. 55 ust. 1).

Udział liczy się liczbą kart ważnych, czyli osób, które wzięły udział w głosowaniu (art. 59 ust. 1 pkt 5). Ustawa nie mówi, od której tury liczyć podstawę przy wójcie; PKW przyjmuje głosowanie, w którym wójt został wybrany, czyli II turę, jeśli się odbyła. Tak samo liczymy progi w Atlasie: w 71 zakończonych pytaniach referendalnych od 2024 r. nasza liczba była identyczna z protokołem PKW.

Wynik jest rozstrzygający, gdy za odwołaniem oddano więcej niż połowę ważnych głosów (art. 56 ust. 1). Bez osiągnięcia progu ważności wynik się nie liczy, nawet jeśli prawie wszyscy głosujący byli za odwołaniem: tak było w większości referendów tej kadencji.

Progi w zapowiedzianych referendach

Ile osób musi zagłosować, żeby referendum było ważne. Próg wyliczyliśmy z protokołów PKW z wyborów odwoływanego organu; ostateczną liczbę PKW podaje w protokole wyniku.

Progi w zapowiedzianych referendach

Gmina	Data	Odwołanie	Próg ważności	Głosowało przy wyborze	Potrzebna frekwencja
Gmina Trąbki Wielkiewoj. pomorskie	18 października 2026	Wójt Gminy Trąbki Wielkie	2 699	4 498w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	30,1%
Częstochowawoj. śląskie	25 października 2026	Prezydent Miasta Częstochowy	46 625	77 707w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	28,7%
Częstochowawoj. śląskie	25 października 2026	Rada Miasta Częstochowy	48 754	81 256w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	30,0%
Brzegwoj. opolskie	25 października 2026	Burmistrz Brzegu	6 674	11 123w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	25,9%
Gmina Oleckowoj. warmińsko-mazurskie	25 października 2026	Burmistrz Olecka	4 114	6 856w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	25,5%
Gmina Rudziniecwoj. śląskie	25 października 2026	Wójt Gminy Rudziniec	2 504	4 172w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	30,0%
Gmina Podgórzynwoj. dolnośląskie	25 października 2026	Wójt Gminy Podgórzyn	2 018	3 363w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	31,7%
Gmina Pakosławicewoj. opolskie	25 października 2026	Wójt Gminy Pakosławice	845	1 407w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	30,2%
Gmina Pakosławicewoj. opolskie	25 października 2026	Rada Gminy Pakosławice	1 008	1 680w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	36,2%
Sanokwoj. podkarpackie	15 listopada 2026	Burmistrz Miasta Sanoka	7 086	11 809w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	24,8%
Gmina Lisia Górawoj. małopolskie	22 listopada 2026	Wójt Gminy Lisia Góra	3 262	5 436w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	27,0%
Gmina Lisia Górawoj. małopolskie	22 listopada 2026	Rada Gminy Lisia Góra	1 932	3 220w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	29,2%
Gmina Liszkiwoj. małopolskie	29 listopada 2026	Rada Gminy Liszki	3 972	6 620w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	31,1%
Gmina Miastkowoj. pomorskie	29 listopada 2026	Rada Miejska w Miastku	3 585	5 974w wyborach 7 kwietnia 2024 r.	25,1%
Gmina Miastkowoj. pomorskie	29 listopada 2026	Burmistrz Miastka	2 436	4 060w II turze wyborów 21 kwietnia 2024 r.	17,1%

Potrzebna frekwencja: próg wobec liczby uprawnionych w wyborach, z których liczymy podstawę. Pełny kalendarz: referenda i wybory w gminach.

Ile podpisów i jaki próg w największych miastach

Szacunek dla 25 największych miast na prawach powiatu: 10% uprawnionych z ostatniego głosowania w mieście i próg ważności referendum o odwołanie prezydenta oraz rady. Dokładną liczbę uprawnionych na wniosek inicjatora podaje urząd (art. 12 ust. 5).

Ile podpisów i jaki próg w największych miastach

Miasto	Uprawnieni	Podpisów (10%)	Próg: prezydent	Próg: rada
Warszawawoj. mazowieckie	1 322 967	132 297	467 333	467 195
Krakówwoj. małopolskie	591 974	59 198	157 253II tura wyborów przedterminowych 11 października 2026 r.	179 792
Wrocławwoj. dolnośląskie	468 082	46 809	104 263	142 005
Łódźwoj. łódzkie	489 772	48 978	146 670	146 624
Poznańwoj. wielkopolskie	379 234	37 924	94 070	113 478
Gdańskwoj. pomorskie	342 810	34 281	107 598	107 604
Szczecinwoj. zachodniopomorskie	281 820	28 182	81 044	81 052
Lublinwoj. lubelskie	250 050	25 005	72 135	72 133
Bydgoszczwoj. kujawsko-pomorskie	242 689	24 269	68 309	68 294
Białystokwoj. podlaskie	212 381	21 239	64 166	64 157
Katowicewoj. śląskie	212 765	21 277	59 423	59 455
Gdyniawoj. pomorskie	177 434	17 744	45 765	57 800
Częstochowawoj. śląskie	162 430	16 243	46 625	48 754
Rzeszówwoj. podkarpackie	148 713	14 872	40 592	45 623
Toruńwoj. kujawsko-pomorskie	141 696	14 170	36 297	41 869
Radomwoj. mazowieckie	153 063	15 307	38 249	44 679
Sosnowiecwoj. śląskie	147 040	14 704	39 687	39 686
Kielcewoj. świętokrzyskie	143 877	14 388	40 880	45 981
Gliwicewoj. śląskie	129 099	12 910	29 364	37 052
Olsztynwoj. warmińsko-mazurskie	123 406	12 341	31 206	37 943
Bielsko-Białawoj. śląskie	126 239	12 624	29 278	37 585
Zabrzewoj. śląskie	116 648	11 665	19 291II tura wyborów przedterminowych 24 sierpnia 2025 r.	29 604
Bytomwoj. śląskie	109 240	10 924	25 675	25 659
Zielona Górawoj. lubuskie	103 961	10 397	29 889	31 310
Rybnikwoj. śląskie	99 829	9 983	24 516	27 487

Uprawnieni i karty ważne: protokoły PKW (wybory samorządowe 2024 r., a gdzie później głosowano, ostatnie wybory albo referendum). Próg: 3/5 liczby kart ważnych w wyborach prezydenta (II tura, jeśli się odbyła) i rady.

Jak kończyły się referenda od 2024 r.

Od wyborów w kwietniu 2024 r. PKW przeprowadziła 55 referendów lokalnych z 72 pytaniami o odwołanie. Z 47 pytań o wójta, burmistrza lub prezydenta ważnych było 5, a odwołaniem skończyły się 4: Gmina Radzyń Chełmiński (20 września 2026), Kraków (24 maja 2026), Gmina Sobótka (26 kwietnia 2026) i Zabrze (11 maja 2025). Z 25 pytań o radę ważne były 2, odwołaniem skończyło się 1.

Mediana frekwencji w referendach o odwołanie wójta wyniosła 17,1%, najwyższa 34,7%. Żeby referendum było ważne, potrzeba było zwykle około 31% uprawnionych, bo próg liczy się od frekwencji w wyborach, a ta w wyborach samorządowych jest wyższa niż w referendach.

Wszystkie wyniki z frekwencją i progiem dla każdego pytania: wyniki referendów od 2024 r.

Referendum z inicjatywy rady

Rada może zarządzić referendum w sprawie odwołania wójta w trzech sytuacjach: po nieudzieleniu absolutorium (art. 28a ustawy o samorządzie gminnym), po nieudzieleniu wotum zaufania w dwóch kolejnych latach (art. 28aa ust. 10) i z innej przyczyny, na wniosek co najmniej 1/4 radnych, uchwałą 3/5 ustawowego składu (art. 28b). Rada może to zrobić najwcześniej 9 miesięcy po wyborze wójta i najpóźniej 9 miesięcy przed końcem kadencji.

Taka inicjatywa ma koszt dla rady: jeśli referendum zarządzone z innej przyczyny niż nieudzielenie absolutorium będzie ważne, a ponad połowa głosów będzie przeciw odwołaniu wójta, działalność rady kończy się z mocy prawa (art. 67 ust. 3 ustawy o referendum lokalnym). Przepis wprost wyłącza tylko absolutorium, więc nie jest jasne, czy dotyczy też referendum po dwóch latach bez wotum zaufania. Gdy referendum jest nieważne, rada trwa.

Co się dzieje po odwołaniu

Wynik ogłasza wojewoda w wojewódzkim dzienniku urzędowym; z tą chwilą działalność odwołanego organu się kończy (art. 63 ust. 2 i art. 67 ust. 2 ustawy o referendum lokalnym). W ciągu 7 dni od ogłoszenia można wnieść protest do sądu okręgowego, który rozpoznaje go w 14 dni (art. 66). Dopóki protest nie zostanie rozstrzygnięty, wyborów przedterminowych się nie zarządza (art. 67 ust. 5).

Odwołanie wójta w referendum jest równoznaczne z odwołaniem jego zastępców (art. 28e ustawy o samorządzie gminnym), więc to nie zastępca przejmuje urząd. Prezes Rady Ministrów niezwłocznie wyznacza osobę, która pełni funkcje organów do czasu wyboru nowych, i zarządza wybory przedterminowe (art. 67 ust. 4 ustawy o referendum lokalnym).

Więcej: kiedy są wybory przedterminowe i kto rządzi do tego czasu.

Kto płaci za referendum

Koszty referendum pokrywa budżet gminy, której referendum dotyczy, a wydatki komisarza wyborczego w referendum o odwołanie: budżet państwa (art. 40 ustawy o referendum lokalnym). Inicjator finansuje kampanię ze źródeł własnych, nie może przyjmować pieniędzy publicznych i w ciągu 3 miesięcy składa sprawozdanie finansowe (art. 42 do 44). Organy gminy nie mogą prowadzić kampanii w referendum o odwołanie na koszt gminy (art. 28 ust. 2).