Interpelacja w sprawie udziału Ministerstwa Klimatu i Środowiska, NFOŚiGW oraz GDOŚ w projektach ePrzyroda/LIFE Wetlands Green Life/nSystem oraz Dane 3.0, a także wpływu tych projektów na procesy inwestycyjne, inwentaryzacje przyrodnicze i waloryzację przyrodniczą terenów

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego docierają pytania dotyczące realizowanych lub planowanych przez administrację publiczną projektów cyfrowych związanych z gromadzeniem, integrowaniem, przetwarzaniem i udostępnianiem danych przyrodniczych oraz geoprzestrzennych. Chodzi w szczególności o projekty określane jako ePrzyroda, nSystem, elementy projektu LIFE Wetlands Green Life, a także projekt Dane 3.0 – wymiana, wartość, realizowany z inicjatywy Ministerstwa Cyfryzacji z udziałem Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska.

Sprawa ma istotne znaczenie publiczne, ponieważ od jakości, kompletności, aktualności i interoperacyjności danych przyrodniczych zależy nie tylko skuteczność ochrony środowiska, ale również sprawność procesów inwestycyjnych. Dotyczy to zarówno inwestycji publicznych, takich jak drogi, linie kolejowe, zbiorniki retencyjne, infrastruktura energetyczna czy inwestycje komunalne, jak również inwestycji prywatnych, w tym przedsięwzięć rolniczych, biogazowni, instalacji OZE, obiektów przetwórstwa rolno-spożywczego, urządzeń wodnych i inwestycji liniowych.

Z publicznie dostępnych informacji wynika, że GDOŚ prowadził wstępne konsultacje rynkowe dotyczące zamówienia obejmującego „budowę, modernizację i integrację systemów informatycznych i geoprzestrzennych do gromadzenia i przetwarzania informacji o zarządzaniu ochroną przyrody”, wraz z wdrożeniem, dokumentacją, asystą techniczną i zapewnieniem działania aplikacji w ramach systemu. Przedmiot konsultacji miał być realizowany w ramach pakietu dotyczącego modernizacji i rozbudowy systemów związanych z zarządzaniem ochroną przyrody, jako część projektu LIFE dotyczącego odtworzenia oraz zachowania obszarów bagiennych, torfowisk i terenów podmokłych na obszarach Natura 2000 i Zielonej Infrastruktury.

Jednocześnie projekt Wetlands Green Life jest przedstawiany jako inicjatywa dotycząca ochrony i odtwarzania torfowisk, bagien i terenów podmokłych na obszarach Natura 2000 oraz Zielonej Infrastruktury. Według informacji publikowanych przez realizatorów projekt obejmuje działania dotyczące 17 typów siedlisk przyrodniczych i ponad 240 tys. ha obszarów mokradłowych, a liderem konsorcjum jest Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej. Publicznie wskazywano również, że projekt finansowany jest ze środków programu LIFE oraz NFOŚiGW i realizowany przez Biuro Urządzania Lasu i Geodezji Leśnej we współpracy z GDOŚ oraz Uniwersytetem Rolniczym w Krakowie.

Ponadto GDOŚ poinformowała, że została partnerem projektu Dane 3.0 – wymiana, wartość, którego celem jest zwiększenie ilości i jakości informacji sektora publicznego dostępnych do ponownego wykorzystania, w tym danych o wysokiej wartości. W ramach tego projektu GDOŚ ma modernizować m.in. rejestry EMAS, rejestry szkód w środowisku, historycznych zanieczyszczeń powierzchni ziemi, Bank Danych o Zasobach Przyrodniczych oraz Bazę danych o ocenach oddziaływania na środowisko. GDOŚ ma także opracować API i udostępnić dane ze zmodernizowanych rejestrów i baz oraz z ePrzyrody, obejmującej m.in. bazę Natura 2000, System Zarządzania Ochroną Przyrody, Bazę danych o Inwazyjnych Gatunkach Obcych, Centralny Rejestr Form Ochrony Przyrody, Geoserwis i system Habides.

Z danych Centrum Projektów Polska Cyfrowa wynika, że projekt Dane 3.0 – wymiana, wartość jest realizowany w ramach programu Fundusze Europejskie na Rozwój Cyfrowy 2021–2027, działanie FERC.02.03 „Cyfrowa dostępność i ponowne wykorzystanie informacji”. Wartość projektu wynosi 89 393 382,10 zł, wartość dofinansowania UE 71 255 464,87 zł, umowę podpisano 4 października 2024 r., a okres realizacji określono od 1 czerwca 2024 r. do 31 maja 2027 r.

W związku z powyższym konieczne jest precyzyjne wyjaśnienie, czy wskazane projekty będą miały wyłącznie charakter informacyjny i administracyjny, czy też mają doprowadzić do jakościowej zmiany w sposobie prowadzenia analiz przyrodniczych, waloryzacji terenów oraz oceny wariantów inwestycyjnych. Szczególnie ważne jest ustalenie, czy państwo buduje system, który realnie skróci procesy inwestycyjne, ograniczy uznaniowość, zmniejszy koszty inwestorów i rolników oraz zapewni jednolitą, publiczną, aktualną i wiarygodną bazę danych przyrodniczych, czy też będzie to kolejny kosztowny system informatyczny, który nie zastąpi dotychczasowych, długotrwałych, kosztownych i często kwestionowanych inwentaryzacji przyrodniczych.

Obecnie inwestorzy publiczni i prywatni, w tym rolnicy, bardzo często ponoszą znaczne koszty inwentaryzacji przyrodniczych, waloryzacji terenów i analiz środowiskowych. Proces ten bywa wielomiesięczny, rozproszony, kosztowny i niejednolity. Co więcej, nawet po wykonaniu takich opracowań ich wyniki są nierzadko podważane przez strony postępowań, organizacje społeczne lub aktywistyczne, co prowadzi do dalszego wydłużania procedur. Jeżeli państwo posiada środki publiczne i unijne na budowę systemów danych przestrzennych oraz przyrodniczych, to należy oczekiwać, że efektem będzie praktyczne narzędzie wspierające inwestorów, administrację i obywateli, a nie jedynie kolejna baza danych bez bezpośredniego znaczenia dla procesu decyzyjnego.

Z perspektywy rolnictwa ma to znaczenie szczególne. Grunty rolne, obszary podmokłe, użytki zielone, rowy melioracyjne, oczka wodne, zadrzewienia śródpolne, torfowiska, strefy buforowe i tereny cenne przyrodniczo coraz częściej stają się przedmiotem regulacji środowiskowych, ograniczeń inwestycyjnych i wymogów kompensacyjnych. Rolnik, gmina czy mały inwestor nie mogą pozostawać w sytuacji, w której państwo dysponuje danymi, ale nie zapewnia im jasnej, wiarygodnej i szybkiej informacji, czy dana inwestycja jest możliwa, jakie są ograniczenia, jakie warianty są najmniej konfliktowe i jakie koszty środowiskowe mogą się z nią wiązać.

Dlatego proszę o udzielenie odpowiedzi na poniższe pytania.

I. Projekt ePrzyroda / LIFE Wetlands Green Life / nSystem

II. Projekt Dane 3.0 – wymiana, wartość