Interpelacja w sprawie systemowych barier w dostępie obywatela do zaskarżenia orzeczeń sądowych - dostępność pełnomocnika i uzasadnienia, terminowość przekazywania skarg kasacyjnych do Sądu Najwyższego oraz skuteczność wewnętrznego nadzoru administracyjnego sądów

Szanowny Panie Ministrze,

na podstawie art. 14 ustawy z dnia 9 maja 1996 r. o wykonywaniu mandatu posła i senatora, zwracam się z interpelacją w sprawie systemowych barier w dostępie obywatela do zaskarżenia orzeczeń sądowych - dostępność pełnomocnika i uzasadnienia, terminowość przekazywania skarg kasacyjnych do Sądu Najwyższego oraz skuteczność wewnętrznego nadzoru administracyjnego sądów, na tle indywidualnej sprawy, która ujawnia problemy o charakterze ogólnym.

Zwracam się o zajęcie stanowiska wobec mechanizmów budzących wątpliwości co do zgodności z art. 45 ust. 1 (prawo do sądu) i art. 78 (prawo do zaskarżenia) Konstytucji RP oraz z zasadą, że nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.

I. Stan faktyczny (sprawa I 1Ca 549/22 Sądu Okręgowego w Koninie).

(Powyższe wpisuje się w szerszy ciąg spraw tej strony - m.in. I 1Ca 342-20, II Ka 296-18, I C 460-21, I C 291-23, I 1Cz 59/25, I 1 Cz 91/25. Mnożenie, a następnie rozdzielanie i scalanie wątków oraz sygnatur w praktyce rozprasza dowody i utrudnia kontrolę nad całością sprawy.)

II. Problem systemowy nr 1 - sąd kontrolujący drogę zaskarżenia własnych orzeczeń.

Opisany układ oznacza, że sąd, którego rozstrzygnięcie obywatel chce zaskarżyć, jednocześnie decyduje, czy przyzna mu pełnomocnika niezbędnego do wniesienia kasacji, oraz odpowiada za przekazanie tej kasacji do Sądu Najwyższego. Organ, którego działania są przedmiotem środka zaskarżenia, sprawuje więc kontrolę nad tym, czy i kiedy środek ten w ogóle trafi do sądu wyższej instancji. Dla obywatela bez środków na adwokata prawo do kasacji - a przez to prawo do sądu (art. 45 Konstytucji RP) - staje się iluzoryczne.

III. Problem systemowy nr 2 - współzależny nadzór wewnętrzny i losowy przydział spraw. W tej samej sprawie kolejne funkcje „kontrolne” skupiają się w jednej jednostce, wśród urzędników wzajemnie od siebie zależnych:

Kontrola prawidłowości działań sądu spoczywa zatem na osobach zatrudnionych w tej samej jednostce, której działania są kwestionowane. Dodatkowo możliwe jest obejście losowego przydziału spraw poprzez odebranie sprawy sędziemu wylosowanemu pod pozorem „obciążenia” sprzecznym z danymi Systemu Losowego Przydziału Spraw - co czyni gwarancję losowości pozorną.

IV. Problem systemowy nr 3 - opłata za uzasadnienie jako bariera zaskarżenia.

Uzasadnienie nie jest dodatkiem do orzeczenia - jest warunkiem korzystania z prawa do jego zaskarżenia; bez znajomości motywów rozstrzygnięcia strona nie jest w stanie skutecznie go zakwestionować. Tymczasem za wniosek o uzasadnienie pobiera się opłatę (art. 25b ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych) - również przy postanowieniach o odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu, mimo że samo zażalenie na nie jest bezpłatne. Uzasadnienie nie jest więc sporządzane z urzędu przy każdym zaskarżalnym orzeczeniu, lecz dopiero na opłacony wniosek strony, która często nie jest prawnikiem i może przeoczyć tygodniowy termin. Warunkowanie dostępu do motywów orzeczenia opłatą stawia barierę finansową przed konstytucyjnym prawem do zaskarżenia (art. 78 Konstytucji RP). Zapowiadana obniżka tej opłaty łagodzi objaw, lecz nie usuwa problemu zasadniczego. Na barierę tę zwracał już uwagę rzecznik praw obywatelskich, przedstawiając uwagi ministrowi sprawiedliwości.

V. Pytania do ministra sprawiedliwości

Wnoszę, aby odpowiedź odniosła się do każdej z wymienionych wyżej sygnatur akt z osobna - ze wskazaniem czynności podjętych w odniesieniu do każdej z nich. Pominięcie którejkolwiek proszę potraktować jako wymagające osobnego wyjaśnienia.

Uprzejmie proszę o precyzyjne odpowiedzi na powyższe pytania, stosując się do nadanej przeze mnie numeracji.

Grzegorz Płaczek Poseł na Sejm Rzeczpospolitej Polskiej