Interpelacja w sprawie ochrony dzwonów kościelnych, będących elementem polskiego dziedzictwa kulturowego i religijnego, oraz ideologizacji stosowania przepisów dotyczących hałasu

Pani Minister,

od kilku lat obserwujemy narastający problem dotyczący stosowania przepisów ochrony środowiska wobec dzwonów kościelnych. Problem ten nie sprowadza się wyłącznie do kwestii technicznych związanych z pomiarem poziomu dźwięku. W coraz większym stopniu dotyczy bowiem tego, czy państwo zamierza traktować wielowiekową tradycję i praktykę religijną jako zwyczajny problem emisyjny, który należy administracyjnie ograniczać, czy też potrafi dostrzec jej szczególny charakter.

Dzwony kościelne są jednym z najbardziej charakterystycznych elementów historycznego i kulturowego krajobrazu polskich miejscowości. Ich dźwięk od stuleci wyznaczał rytm życia lokalnych wspólnot. Towarzyszył modlitwie, świętom i uroczystościom religijnym, ale również najważniejszym wydarzeniom życia społecznego. Dźwięk dzwonów przez pokolenia był czymś oczywistym i rozpoznawalnym w przestrzeni polskich miast, miasteczek i wsi.

Nie jest zatem obojętne, w jaki sposób administracja publiczna interpretuje przepisy odnoszące się do ich używania.

Obowiązujące Prawo ochrony środowiska pozwala kwalifikować dzwony jako element instalacji podlegającej regulacjom dotyczącym emisji hałasu. W przypadku stwierdzenia przekroczenia dopuszczalnego poziomu hałasu możliwe jest wydanie decyzji na podstawie art. 115a ustawy. Jednocześnie art. 156 ust. 2 przewiduje wyjątek od zakazu używania instalacji lub urządzeń nagłaśniających w odniesieniu do uroczystości i imprez związanych z kultem religijnym, zaś art. 157 ust. 2 wyłącza miejsca kultu religijnego spod możliwości ustanawiania przez rady gmin ograniczeń czasu funkcjonowania instalacji.

Problem powstaje w praktyce stosowania tych przepisów, gdy wieloletnia, społecznie utrwalona praktyka używania dzwonów zostaje sprowadzona wyłącznie do kategorii emisji hałasu, a następnie podlega ograniczeniom właściwym dla zupełnie innych rodzajów działalności.

Trudno zaakceptować sytuację, w której dźwięk dzwonów, pojawiający się przez kilka minut w określonych momentach dnia, jest interpretowany w sposób abstrahujący od jego funkcji, historii i charakteru, a następnie traktowany wyłącznie jako źródło emisji wymagające eliminowania lub maksymalnego ograniczania.

Dzwon kościelny nie jest przemysłową instalacją generującą nieprzerwaną emisję. Jest elementem praktyki religijnej i częścią krajobrazu kulturowego.

Właśnie ten aspekt powinien znajdować się w centrum wykładni przepisów.

Szczególnie niepokojące są przypadki, w których interpretacja przepisów prowadzi w praktyce do radykalnego ograniczenia tradycyjnego sposobu korzystania z dzwonów. Jeżeli podstawą takich działań staje się wyłącznie najbardziej restrykcyjna możliwa interpretacja przepisów środowiskowych, bez uwzględnienia konstytucyjnej wolności uzewnętrzniania religii, historycznego charakteru praktyki oraz jej miejsca w życiu lokalnych wspólnot, powstaje poważne pytanie o granice administracyjnej ingerencji w sferę wolności religijnej.

Nie można dopuścić do sytuacji, w której prawo ochrony środowiska staje się narzędziem faktycznego wypierania z przestrzeni publicznej tradycyjnych praktyk religijnych.

Taka praktyka oznaczałaby bowiem odejście od funkcji prawa ochrony środowiska i prowadziła do jego instrumentalnego wykorzystania w sporach światopoglądowych.

W tym kontekście szczególnie istotne jest pojęcie ideologizacji stosowania prawa. Ideologizacja nie musi bowiem polegać na formalnej zmianie przepisów. Może przejawiać się również w sposobie ich interpretowania i stosowania przez organy administracji, jeżeli spośród kilku możliwych sposobów wykładni konsekwentnie wybierany jest ten, który w praktyce prowadzi do ograniczania tradycyjnych form manifestowania i praktykowania religii.

Państwo nie powinno poprzez interpretację przepisów administracyjnych dokonywać cichej zmiany kulturowego charakteru przestrzeni publicznej.

Jeżeli dzwony są częścią istniejącego od pokoleń rytmu polskich miejscowości, ich obecność nie może być traktowana tak, jakby pojawiły się nagle jako nowe źródło uciążliwości. Ocena ich oddziaływania powinna uwzględniać również historyczny charakter danego miejsca, długość i częstotliwość emisji oraz funkcję, jaką pełni.

Nie można również abstrahować od faktu, że mieszkańcy konkretnych miejscowości od dziesięcioleci, a często od stuleci, funkcjonują w otoczeniu dźwięku dzwonów.

Prawo nie powinno prowadzić do sytuacji, w której wielowiekowa tradycja zostaje uznana za problem dopiero dlatego, że współczesna interpretacja przepisów pozwala ją zakwalifikować jako źródło emisji akustycznej.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

Dzwony kościelne nie są nowym źródłem hałasu, które pojawiło się w przestrzeni publicznej wraz z rozwojem współczesnej cywilizacji. Są częścią tej przestrzeni od pokoleń.

Ich dźwięk jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych elementów polskiego krajobrazu kulturowego. Towarzyszył kolejnym pokoleniom mieszkańców polskich miejscowości, wyznaczał rytm życia wspólnot, oznaczał święta i uroczystości oraz pozostawał integralną częścią praktykowania religii.

Dlatego szczególnie krytycznie należy ocenić taką wykładnię przepisów, która prowadziłaby do stopniowego eliminowania tego elementu z przestrzeni publicznej nie w wyniku demokratycznej decyzji ustawodawcy, lecz poprzez administracyjną interpretację przepisów technicznych.

Jeżeli prawo ochrony środowiska ma chronić mieszkańców przed nadmiernym hałasem, powinno realizować właśnie ten cel. Nie powinno natomiast stawać się instrumentem kształtowania światopoglądowego i kulturowego charakteru przestrzeni publicznej.

Wieloletniej tradycji nie można uznać za uciążliwość tylko dlatego, że można ją zmierzyć w decybelach.

Z poważaniem

Michał Woś