Panie Marszałku! Wysoka Izbo! Stefan Żeromski to wybitny pisarz, wizjoner, zaangażowany obywatel. Ale to, co nam zostawił, jest większe niż jego powieści. To historia człowieka rozumiejącego Polskę i polskość, które chciał odzyskać, budować i których chciał bronić. On rozumiał, jak wielkim zadaniem jest niepodległość i że musi być ona związana ze sprawiedliwością społeczną i równością, bo w przeciwnym razie nie będzie jej tak naprawdę wcale. Jest piękne wspomnienie o Żeromskim Jana Cynarskiego pseud. Jan Krzesławicki, działacza PPS-u zamordowanego w Auschwitz w 1905 r. Żeromski z rodziną mieszkał wtedy w Nałęczowie, w tym samym domu co Gustaw Daniłowski. Tam było ognisko ruchu PPS-owskiego, promieniującego na całą okolicę. Żeromski założył tajną szkołę, był twórcą wszystkich poczynań społecznych, bo był przede wszystkim człowiekiem czynu.
Był koniec października, koleje stanęły. Nagle gruchnęła wieść o manifeście październikowym i o upadku absolutyzmu. 1 listopada 1905 r. zaimprowizowano zebranie na wzgórzu. Przyszli socjaliści i przyszła Narodowa Demokracja z miejscową inteligencją i starym działaczem, chłopem Poniatowskim na czele. Endecy przemawiali hamująco, przestrzegali przed rozpętaniem ruchu. Prawili dużo o jedności narodowej. Świetnie się rozprawił z nimi Daniłowski, który dowodził, że jedność działania rewolucyjnego jest najlepszą formą jedności narodowej. A potem przemawiał Żeromski. Padały mocne, ważkie i ciężkie słowa. Gromił ugodę i słabość, nawoływał do ofiarnego czynu. Przypomniał, że masy pracujące, robotnicze i chłopskie są narodem, a poza tym narodem pozostaje tylko garstka zdrajców i zaprzańców. Kto chce walki o niepodległość i lepszą przyszłość narodu, ten pójdzie z nim, za czerwonym sztandarem.
Wolność, równość i braterstwo to dla Żeromskiego nie były puste hasła. Widzimy to w jego literaturze, w jego życiu. Był krytycznym świadkiem historii. Wyciągał wnioski z klęski powstania styczniowego. Widział upadek moralny szlachty i mieszczaństwa. Nie zamykał oczu na nędzę niższych warstw społeczeństwa. Polska musiała być państwem dla wszystkich. Pięknie w tym kontekście pisał Kozicki w ˝Słowie Polskim˝ o Żeromskim, analizując poemat dramatyczny ˝Róża˝. ˝Jest w nim jednak niewątpliwie wiele z tego, co nazwano trafnie byronizmem socjalistycznym, jest ogromne wyczulenie na objawy krzywdy społecznej˝.
Żeromski walczył o Polskę, w której - tu cytat - gospodarzyć będzie lud, a praca stanie się najwyższą miarą ludzkiej wartości. Dlatego już po odzyskaniu niepodległości nie uznał, że jego praca jest skończona, i angażował się politycznie, choćby uczestniczył wraz z Janem Kasprowiczem w akcji przedplebiscytowej, m.in. w Iławie, Prabutach, Kwidzynie, ale i w wielu innych miejscowościach. Działał społecznie. Tu można przytoczyć przykład jego pracy w ramach towarzystwa pomocy ociemniałym ˝Latarnia˝ czy działań w 1923 r. wokół wsparcia finansowego dla zagrożonej upadkiem Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy. I co najważniejsze, konsekwentnie, otwarcie, z pełnym zaangażowaniem, z całym swoich autorytetem (Dzwonek) wyrażał zaniepokojenie słabością państwa polskiego: rozwarstwieniem społecznym, biedą, nierównościami.
Postawił przed przyszłymi pokoleniami wiele wyzwań i w roku 2025 oprócz jego upamiętnienia powinniśmy zadać sobie pytanie o to, czy wypełniamy te zadania w wolnej Polsce. Dziękuję.
(Przewodnictwo w obradach obejmuje wicemarszałek Sejmu Krzysztof Bosak)