1 sierpnia o godz. 17 w Warszawie rozpoczęły się heroiczne zmagania powstańców z hitlerowskim okupantem, które trwały do 2 października 1944 r. Powstanie warszawskie było największą bitwą stoczoną podczas II wojny światowej przez organizację podziemną z wojskami okupacyjnymi. Powstańcy walczyli bowiem przeciwko regularnym formacjom niemieckim bez ciężkiego uzbrojenia, samolotów, dział i czołgów.
O wybuchu powstania przesądziły względy niepodległościowe oraz zachowanie suwerenności Polski, a nie położenie militarne. Było ono najdonioślejszym działaniem Armii Krajowej. Walki, zaplanowane na kilka dni, trwały 63 dni. Powstanie, choć nie osiągnęło celów ani wojskowych, ani politycznych, było fenomenem w skali okupowanej Europy. Dla kolejnych pokoleń Polaków stało się jednak symbolem męstwa w walce o niepodległość.
Powstanie warszawskie w sposób bezpośredni dotyczyło wielu rodzin, które po II wojnie światowej osiadły na ziemi piotrkowskiej. Przykładem może być rodzina Teofila Budzanowskiego, który podczas powstania warszawskiego walczył w Śródmieściu. Razem z nim w powstaniu brała udział trójka jego dzieci: synowie Andrzej i Tadeusz oraz córka Maria. Po zakończeniu wojny Budzanowski pracował w szkolnictwie. Najpierw w Tomaszowie Mazowieckim, a następnie przeniósł się do Piotrkowa, gdzie został mianowany na stanowisko dyrektora I Liceum Ogólnokształcącego.
Piotrkowian biorących udział w powstaniu warszawskim odnaleźć można też w Grupie ˝Kampinos˝. Do Piotrkowa, po klęsce tych oddziałów w bitwie pod Jaktorowem, przybył ówczesny porucznik Adolf Pilch - cichociemny, który wraz ze swoimi 80 żołnierzami dołączył do 25. pułku piechoty Armii Krajowej Ziemi Piotrkowsko-Opoczyńskiej, Podokręgu Piotrków.
Wśród rdzennych warszawiaków, którzy osiedlili się w Piotrkowie, nie brakowało nauczycieli, aktorów czy muzyków, którzy w pierwszych latach po wyzwoleniu współtworzyli życie kulturalne Piotrkowa Trybunalskiego.