Stanowisko
Projekt dotyczący nadania osobowości prawnej rzece Odrze jest próbą fundamentalnej zmiany podejścia do ochrony środowiska: z modelu, w którym przyroda jest przedmiotem regulacji, na model, w którym staje się podmiotem prawa.
Uzasadnienie projektu jasno wskazuje, że impulsem do tej zmiany była katastrofa ekologiczna z 2022 r., która obnażyła nieskuteczność dotychczasowych mechanizmów ochrony, zarówno prawnych, jak i instytucjonalnych. Wskazano m.in. rozproszenie kompetencji, brak realnego monitoringu oraz możliwość legalnego doprowadzania do degradacji rzeki poprzez dopuszczalne zrzuty ścieków.
Projekt odpowiada na ten problem poprzez stworzenie nowego podmiotu - rzeki jako osoby prawnej, wyposażonej w konkretne prawa (np. do istnienia, regeneracji, ochrony przed zanieczyszczeniem) oraz mechanizmy ich egzekwowania. To rozwiązanie ma charakter systemowy i wykracza poza klasyczne narzędzia administracyjne. Wprowadza reprezentację rzeki w postępowaniach, możliwość dochodzenia roszczeń, a także własne organy (komitet reprezentantów, zarząd, komitet naukowy).
Jednocześnie projekt rodzi poważne pytania o spójność systemu prawnego. Wprowadza bowiem równoległy podmiot obok istniejących instytucji (Wody Polskie, administracja rządowa, samorząd), co może prowadzić do konfliktów kompetencyjnych i wydłużenia procedur zamiast ich usprawnienia.
To projekt odważny i potrzebny jako sygnał kierunku zmian, ale wymagający bardzo precyzyjnego dopracowania, tak aby nie stworzyć systemu równoległego, który będzie trudny do stosowania w praktyce.