Interpelacja w sprawie zniesienia cenzury w kulturze i zmian w systemie finansowania instytucji kultury

Szanowny Panie Premierze,

na liście tzw. 100 konkretów Koalicji Obywatelskiej znalazła się zapowiedź: „Zniesiemy cenzurę nałożoną na polską kulturę: - cenzurę ekonomiczną, czyli cofanie środków finansowych dla instytucji kultury niewygodnych dla władzy, - cenzurę personalną, czyli obsadzanie instytucji kultury osobami podległymi władzy. Programy ministerialne i konkursy grantowe przyznawane są z poszanowaniem różnych poglądów i wolności artystycznej”.

W komunikatach Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wskazuje się, że podjęto działania mające na celu zmianę sposobu funkcjonowania systemu finansowania kultury, w tym powołanie nowych rad eksperckich w 32 programach ministra, przegląd ciał doradczych oraz zmiany instytucjonalne polegające na łączeniu wybranych instytucji kultury (m.in. Instytutu Książki i Instytutu Literatury, Instytutu Adama Mickiewicza i Biura „Niepodległa”, Narodowego Instytutu Zabytków i Narodowego Instytutu Dziedzictwa). Jednocześnie działania te są przedstawiane jako element szerszej reformy mającej na celu zwiększenie transparentności wydatkowania środków publicznych oraz zapewnienie pluralizmu środowiskowego w instytucjach kultury.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

Polityka kulturalna państwa powinna opierać się na zasadach przejrzystości, pluralizmu oraz równego dostępu do środków publicznych dla wszystkich środowisk twórczych. Deklaracje dotyczące zniesienia „cenzury ekonomicznej” i „personalnej” w kulturze mają charakter systemowy i odnoszą się do fundamentalnych zasad funkcjonowania instytucji kultury w państwie demokratycznym. Z tego względu szczególnego znaczenia nabiera sposób realizacji tych zapowiedzi w praktyce administracyjnej zarówno w zakresie powoływania rad eksperckich, jak i w zakresie reorganizacji instytucji kultury. Proces łączenia instytucji oraz zmiany w systemie finansowania powinny być oparte na jasno określonych kryteriach merytorycznych, a nie wyłącznie organizacyjnych, tak aby nie prowadziły do ograniczenia różnorodności programowej ani autonomii instytucji.

Jednocześnie w przestrzeni publicznej pojawiają się głosy, że część działań podejmowanych przez administrację publiczną w obszarze kultury, w szczególności dotyczących finansowania wybranych projektów, zmian w strukturach instytucjonalnych oraz weryfikacji programów dotacyjnych, może być odbierana przez niektóre środowiska jako ograniczanie dostępu do finansowania lub preferowanie określonych nurtów artystycznych i ideowych. W związku z tym zasadne jest uzyskanie jednoznacznych informacji, jakie mechanizmy mają gwarantować, że realizowane zmiany nie prowadzą w praktyce do pośredniego wykluczania części środowisk artystycznych ani do selektywności w dostępie do środków publicznych.