Interpelacja w sprawie potencjalnego transgranicznego zagrożenia dla środowiska i wód Odry związanego z aktywnością termiczną odwału Heřmanice w Republice Czeskiej oraz stanem zabezpieczenia znajdującego się w jego obrębie zamkniętego składowiska odpadów chemicznych

Szanowna Pani Minister,

składam interpelację w sprawie potencjalnego transgranicznego zagrożenia dla środowiska, w szczególności dla wód dorzecza Odry, związanego z sytuacją na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w Republice Czeskiej.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w kraju morawsko-śląskim, a więc w obszarze mającym istotne znaczenie z punktu widzenia transgranicznej ochrony środowiska, w szczególności ochrony wód dorzecza Odry.

Z materiałów źródłowych wynika, że odwał Heřmanice stanowi rozległe miejsce składowania odpadów pogórniczych pochodzących z działalności górnictwa węgla kamiennego. Dokumentacja techniczna i środowiskowa wskazuje, że w jego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym takie jak samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka z 2010 r. opisuje ryzyko związane z rozwojem aktywności termicznej w obrębie odwału, emisją gazów, oddziaływaniem na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi. Wskazuje również na potrzebę prowadzenia działań ograniczających rozprzestrzenianie się procesów termicznych.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych określane w dokumentach jako SChO. Z opinii i ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały następnie przykryte materiałem rekultywacyjnym i zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich wskazuje się, że składowisko to można traktować jako swoisty zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w obrębie ciała odwału.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa środowiskowego kluczowa jest relacja pomiędzy postępującą aktywnością termiczną odwału a zamkniętym składowiskiem odpadów chemicznych. Jeżeli procesy termiczne zbliżają się do SChO albo mogą oddziaływać na elementy jego zabezpieczenia, powstaje ryzyko naruszenia stabilności odpadów chemicznych, izolacji składowiska lub jego otoczenia. W takim scenariuszu nie można wykluczyć potencjalnych skutków dla środowiska, w tym wód podziemnych i powierzchniowych.

W celu ochrony składowiska chemicznego przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej zaprojektowano i wykonano tzw. OVS „A”, czyli oddzielającą ścianę powietrzną. Z materiałów źródłowych wynika jednak, że skuteczność tego zabezpieczenia budzi poważne wątpliwości. Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na konieczność szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego i potrzebę takiego prowadzenia działań, aby zapobiec przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów. Komisja zwracała również uwagę na potrzebę właściwego doboru materiału używanego do wykonania OVS oraz na konieczność odpowiedniego monitoringu.

Jeszcze poważniejsze wątpliwości wynikają z późniejszych dokumentów. Ekspertyza VŠB–TU Ostrava z 2024 r. dotyczyła funkcjonalności OVS „A” wobec możliwego oddziaływania pożaru endogenicznego odwału Heřmanice na zamknięte składowisko chemicznych odpadów spółki OKK Koksovny. Sam przedmiot tej ekspertyzy wskazuje, że kwestia skuteczności OVS „A” nie jest zagadnieniem marginalnym, lecz dotyczy podstawowego zabezpieczenia składowiska chemicznego przed procesami termicznymi.

Opinia z 17 marca 2026 r. dotycząca stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A” wskazuje natomiast na szczególnie alarmujące okoliczności. W dokumencie opisano m.in., że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywną termiką. Wskazano także na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, na wątpliwości dotyczące materiału wykorzystanego do wypełnienia OVS oraz na temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza, że w rejonie OVS prowadzono pomiary temperatur i badania atmosfery otworowej. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, wskazujących na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, wyniki aktualnego monitoringu powinny być przedmiotem szczegółowej analizy także ze strony polskich organów ochrony środowiska.

W świetle powyższego sprawa nie może być traktowana wyłącznie jako wewnętrzny problem Republiki Czeskiej. Odwał Heřmanice znajduje się w regionie bezpośrednio powiązanym z dorzeczem Odry. W razie wystąpienia awarii, naruszenia integralności składowiska chemicznego, emisji niebezpiecznych substancji, zanieczyszczenia wód podziemnych lub powierzchniowych skutki mogą potencjalnie mieć charakter transgraniczny. Dotyczy to zwłaszcza Polski, dla której Odra jest jednym z kluczowych systemów rzecznych.

Sprawa ma charakter zasadniczy i wymaga zainteresowania ze strony Minister Klimatu i Środowiska z kilku powodów.

Po pierwsze, dotyczy dużego obiektu pogórniczego, na którym od wielu lat występują procesy termiczne. Nie jest to jednorazowy incydent, lecz zjawisko długotrwałe, opisane w dokumentacji technicznej i środowiskowej.

Po drugie, w obrębie tego obiektu znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Sama obecność takich odpadów w sąsiedztwie stref aktywności termicznej wymaga najwyższego poziomu ostrożności, monitoringu i prewencji.

Po trzecie, z materiałów źródłowych wynika, że zabezpieczenie w postaci OVS „A” może nie gwarantować pełnej ochrony składowiska chemicznego. Jest to okoliczność fundamentalna, ponieważ OVS „A” miała pełnić funkcję bariery ochronnej przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej.

Po czwarte, w dokumentach pojawia się kwestia temperatur istotnych dla stabilności odpadów chemicznych i elementów izolacyjnych składowiska. W sytuacji, w której aktualny monitoring wykazuje temperatury mogące mieć znaczenie krytyczne, konieczne jest ustalenie, czy polskie organy dysponują pełną wiedzą o ryzyku i czy prowadzą monitoring adekwatny do możliwego zagrożenia.

Po piąte, sprawa może dotyczyć wód dorzecza Odry. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze oczywiste powinno być, że państwo polskie nie może ograniczać się do działań następczych. W przypadku potencjalnych transgranicznych źródeł zagrożenia potrzebne jest działanie uprzedzające, oparte na zasadzie przezorności.

Po szóste, sprawa wymaga wyjaśnienia w ramach relacji polsko-czeskich. Jeżeli strona czeska prowadziła lub prowadzi działania sanacyjne na obiekcie mogącym potencjalnie oddziaływać na wody transgraniczne, zasadne jest ustalenie, czy Polska była o tym informowana, czy przekazano jej dokumentację i czy funkcjonuje skuteczny system ostrzegania.

Nie przesądzając, czy obecnie doszło już do oddziaływania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, należy podkreślić, że sama możliwość wystąpienia skutków transgranicznych powinna uruchamiać działania prewencyjne. W sprawach środowiskowych tego rodzaju brak pewności co do pełnego zakresu zagrożenia nie powinien być traktowany jako argument za biernością organów państwa.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że mamy do czynienia z wieloletnim i udokumentowanym problemem środowiskowym: aktywnością termiczną dużego odwału pogórniczego, obecnością zamkniętego składowiska odpadów chemicznych w jego obrębie oraz poważnymi wątpliwościami dotyczącymi skuteczności zabezpieczenia tego składowiska przed oddziaływaniem procesów termicznych.

W sprawach tego rodzaju państwo polskie nie powinno oczekiwać na materializację szkody, lecz działać z wyprzedzeniem. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w której potencjalne skutki mogą obejmować wody dorzecza Odry, a więc obszar o fundamentalnym znaczeniu środowiskowym, gospodarczym i społecznym dla Rzeczypospolitej Polskiej.

Zasadne są: pilne wystąpienie do właściwych organów Republiki Czeskiej o pełną dokumentację, uruchomienie ścieżki współpracy eksperckiej, weryfikacja polskiego monitoringu Odry oraz przygotowanie procedur reagowania na ewentualne zagrożenie transgraniczne.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej