Interpelacja w sprawie potrzeby podjęcia działań dyplomatycznych wobec Republiki Czeskiej w związku z potencjalnym transgranicznym zagrożeniem środowiskowym wynikającym z sytuacji na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie oraz możliwym ryzykiem dla dorzecza Odry

Szanowny Panie Ministrze,

składam interpelację w sprawie potrzeby podjęcia działań dyplomatycznych wobec Republiki Czeskiej w związku z potencjalnym transgranicznym zagrożeniem środowiskowym wynikającym z sytuacji na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w kraju morawsko-śląskim.

Sprawa ta wymaga zainteresowania ministra spraw zagranicznych, ponieważ dotyczy obiektu zlokalizowanego na terytorium państwa sąsiedniego, lecz potencjalne skutki środowiskowe mogą wykraczać poza granice Republiki Czeskiej i dotyczyć wód dorzecza Odry, a tym samym interesów Rzeczypospolitej Polskiej. W mojej ocenie nie jest to wyłącznie sprawa techniczna, lokalna ani administracyjna, lecz kwestia wymagająca uruchomienia instrumentów współpracy dwustronnej, dyplomatycznej i (w razie potrzeby) europejskiej.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie bezpośrednio istotnym z punktu widzenia relacji transgranicznych pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską. Jest to obszar powiązany z dorzeczem Odry, a zatem ewentualne negatywne oddziaływanie środowiskowe może mieć znaczenie nie tylko lokalne, lecz również ponadgraniczne.

Z materiałów źródłowych wynika, że odwał Heřmanice jest rozległym obiektem pogórniczym, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka z 2010 r. wskazywała na potrzebę monitorowania i przeciwdziałania rozprzestrzenianiu się aktywności termicznej, a także na możliwe oddziaływanie tego zjawiska na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych określane w dokumentach jako SChO. Z opinii i ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały następnie przykryte materiałem rekultywacyjnym i zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich wskazuje się, że składowisko to można traktować jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Problem polega na tym, że aktywność termiczna odwału może oddziaływać na obszar tego składowiska, a skuteczność zabezpieczenia w postaci OVS „A” budzi poważne wątpliwości. OVS „A” miała pełnić funkcję bariery oddzielającej część aktywną termicznie od obszaru, w którym znajdują się odpady chemiczne. Tymczasem z późniejszych dokumentów wynika, że bariera ta może nie gwarantować pełnej ochrony SChO.

Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na konieczność szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego oraz na potrzebę takiego prowadzenia działań sanacyjnych, aby zapobiec przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów. Komisja zwracała również uwagę na znaczenie właściwego doboru materiału stosowanego przy wykonaniu OVS oraz na potrzebę odpowiedniego monitoringu.

Ekspertyza VŠB–TU Ostrava z 2024 r. dotyczyła funkcjonalności OVS „A” wobec możliwego oddziaływania pożaru endogenicznego odwału Heřmanice na zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Sam fakt sporządzenia takiej opinii wskazuje, że problem skuteczności OVS „A” nie ma charakteru hipotetycznego, lecz był przedmiotem specjalistycznej analizy technicznej.

Najbardziej niepokojące wnioski wynikają z opinii z 17 marca 2026 r. dotyczącej stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A”. Z dokumentu tego wynika, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywnymi procesami termicznymi. Wskazano w nim m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza natomiast, że w rejonie OVS prowadzono pomiary temperatur oraz badania atmosfery otworowej. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, które wskazują na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, wyniki aktualnego monitoringu powinny zostać potraktowane z najwyższą powagą.

Z punktu widzenia ministra spraw zagranicznych kluczowe jest to, że potencjalne skutki środowiskowe tego rodzaju sytuacji mogą mieć charakter transgraniczny. Jeżeli doszłoby do naruszenia integralności składowiska chemicznego, emisji niebezpiecznych substancji, skażenia wód podziemnych lub powierzchniowych albo przedostania się zanieczyszczeń do systemu rzecznego Odry, sprawa mogłaby dotyczyć bezpośrednio interesów Rzeczypospolitej Polskiej.

Sprawa ta ma znaczenie nie tylko środowiskowe, ale również dyplomatyczne i międzynarodowe.

Po pierwsze, dotyczy potencjalnego zagrożenia transgranicznego wynikającego z obiektu zlokalizowanego na terytorium państwa sąsiedniego. W tego rodzaju sprawach sama administracja środowiskowa może nie dysponować wystarczającymi instrumentami oddziaływania, dlatego konieczne może być zaangażowanie ministra spraw zagranicznych.

Po drugie, relacje polsko-czeskie powinny opierać się na pełnej, rzetelnej i terminowej wymianie informacji w sprawach, które mogą dotyczyć bezpieczeństwa środowiskowego obywateli obu państw. Brak informacji albo opóźnienie w ich przekazywaniu może prowadzić do sytuacji, w której państwo polskie nie będzie w stanie odpowiednio wcześnie przygotować monitoringu, ostrzegania i procedur reagowania.

Po trzecie, sprawa dotyczy dorzecza Odry, rzeki o fundamentalnym znaczeniu dla Polski. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze oczywiste powinno być, że potencjalne zagrożenia dla tej rzeki muszą być identyfikowane z wyprzedzeniem, także jeżeli ich źródło znajduje się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Po czwarte, problem odwału Heřmanice nie jest nowy. Był przedmiotem analiz, ekspertyz, pomiarów i raportów. W związku z tym zasadne jest ustalenie, czy strona polska była wcześniej informowana przez stronę czeską o skali ryzyka, planowanych i prowadzonych działaniach sanacyjnych oraz potencjalnych skutkach transgranicznych.

Po piąte, sprawa może wymagać uruchomienia nie tylko instrumentów dwustronnych, ale również europejskich. Jeżeli istnieje ryzyko oddziaływania na wody transgraniczne albo brak pełnej transparentności w zakresie działań prowadzonych po stronie czeskiej, zasadne może być zaangażowanie Komisji Europejskiej lub właściwych struktur unijnych.

Po szóste, w relacjach z Republiką Czeską Polska powinna działać w sposób rzeczowy, partnerski, ale stanowczy. Nie chodzi o formułowanie przedwczesnych oskarżeń, lecz o uzyskanie pełnej dokumentacji, weryfikację ryzyka i zapewnienie mechanizmu współpracy, który zagwarantuje, że ewentualne zagrożenie zostanie wykryte i ograniczone, zanim dojdzie do szkody.

W sprawach środowiskowych o możliwym charakterze transgranicznym zasada przezorności powinna oznaczać działanie przed wystąpieniem katastrofy, a nie dopiero po jej zaistnieniu.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice nie jest problemem marginalnym. Dotyczy wieloletniej aktywności termicznej dużego obiektu pogórniczego, obecności zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz poważnych wątpliwości dotyczących skuteczności zabezpieczenia tego składowiska przed oddziaływaniem pożaru endogenicznego.

W przypadku spraw mogących oddziaływać na wody dorzecza Odry Rzeczpospolita Polska powinna działać z wyprzedzeniem. Ochrona środowiska, bezpieczeństwo obywateli oraz doświadczenia związane z wcześniejszą katastrofą ekologiczną na Odrze wymagają, aby potencjalne źródła zagrożeń transgranicznych były identyfikowane i weryfikowane, zanim dojdzie do materializacji szkody.

Nie chodzi o formułowanie przedwczesnych zarzutów wobec Republiki Czeskiej, lecz o rzeczową, partnerską, ale stanowczą dyplomację. Polska powinna uzyskać pełną dokumentację, aktualne dane monitoringowe, wyjaśnienia dotyczące skuteczności OVS „A”, informacje o planach awaryjnych oraz gwarancję niezwłocznego ostrzegania w przypadku jakiegokolwiek ryzyka dla dorzecza Odry.

W związku z powyższym zasadne jest pilne podjęcie działań przez ministra spraw zagranicznych, w tym rozważenie skierowania noty dyplomatycznej do Republiki Czeskiej, uruchomienie kontaktów przez placówki dyplomatyczne oraz zaproponowanie stronie czeskiej powołania polsko-czeskiego zespołu eksperckiego.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej