Interpelacja w sprawie bezpieczeństwa wód dorzecza Odry oraz procedur reagowania na potencjalne transgraniczne zagrożenie środowiskowe związane z sytuacją na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie w Republice Czeskiej

Szanowny Panie Ministrze,

składam interpelację w sprawie bezpieczeństwa wód dorzecza Odry, funkcjonowania systemu monitoringu i ostrzegania oraz procedur reagowania na potencjalne transgraniczne zagrożenie środowiskowe związane z sytuacją na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w Republice Czeskiej.

Sprawa ta wymaga zainteresowania ministra infrastruktury z uwagi na kompetencje dotyczące gospodarki wodnej, funkcjonowanie Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie oraz konieczność zapewnienia, aby polska administracja wodna była przygotowana na potencjalne zagrożenia dla Odry, także te, których źródło może znajdować się poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie mającym znaczenie dla transgranicznej ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa wód dorzecza Odry.

Z materiałów źródłowych wynika, że jest to duży obiekt pogórniczy, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka odwału Heřmanice z 2010 r. opisywała ryzyka związane z rozwojem aktywności termicznej, emisją gazów, oddziaływaniem na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi. Dokument ten wskazywał również na konieczność prowadzenia działań ograniczających rozprzestrzenianie się procesów termicznych.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych, określane w dokumentach jako SChO. Z ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały przykryte materiałem rekultywacyjnym oraz zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich składowisko to określane jest jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Dla bezpieczeństwa środowiska kluczowa jest relacja między procesami termicznymi zachodzącymi w odwale a zamkniętym składowiskiem odpadów chemicznych. Jeżeli aktywność termiczna oddziałuje lub może oddziaływać na obszar SChO, powstaje ryzyko naruszenia stabilności odpadów chemicznych, uszkodzenia izolacji albo przedostania się substancji niebezpiecznych do środowiska, w tym do wód podziemnych lub powierzchniowych.

W celu ochrony składowiska chemicznego przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej zaprojektowano i wykonano OVS „A”, czyli oddzielającą ścianę powietrzną. Z materiałów źródłowych wynika jednak, że skuteczność tego zabezpieczenia jest przedmiotem poważnych wątpliwości. Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na konieczność szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego, potrzebę zapobieżenia przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów oraz konieczność właściwego monitoringu.

Opinia z 17 marca 2026 r. dotycząca stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A” wskazuje, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywną termiką. W dokumencie zwrócono uwagę m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza prowadzenie aktualnych pomiarów temperatur oraz badań atmosfery otworowej w rejonie OVS. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, wskazujących na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, dane te powinny być analizowane także z punktu widzenia potencjalnych skutków wodnych i transgranicznych.

Z punktu widzenia ministra infrastruktury oraz PGW Wody Polskie zasadnicze znaczenie ma pytanie, czy polski system zarządzania wodami jest przygotowany na scenariusz potencjalnego zanieczyszczenia Odry, którego źródło znajduje się po stronie czeskiej. Nie chodzi wyłącznie o bieżący monitoring jakości wód, lecz również o system ostrzegania, wymianę informacji z Republiką Czeską, procedury reagowania, identyfikację punktów kontrolnych oraz zdolność do szybkiego ustalenia źródła i charakteru zanieczyszczenia.

Sprawa ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa wodnego i środowiskowego Rzeczypospolitej Polskiej.

Po pierwsze, dotyczy potencjalnego źródła zagrożenia położonego na terytorium państwa sąsiedniego, w obszarze powiązanym z dorzeczem Odry. W takich przypadkach polska administracja wodna nie może ograniczać się do działań następczych, podejmowanych dopiero po stwierdzeniu skażenia po stronie polskiej.

Po drugie, w obrębie odwału Heřmanice znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Ewentualne naruszenie jego integralności, emisja substancji niebezpiecznych albo zanieczyszczenie wód podziemnych i powierzchniowych może mieć skutki wykraczające poza granice lokalnego obiektu.

Po trzecie, sprawa dotyczy Odry – jednej z najważniejszych rzek w Polsce. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze szczególnego znaczenia nabiera pytanie, czy państwo polskie dysponuje skutecznym systemem wczesnego wykrywania zagrożeń oraz reagowania na zanieczyszczenia transgraniczne.

Po czwarte, potencjalne zanieczyszczenia związane z odpadami chemicznymi, koksowniczymi oraz produktami procesów termicznych mogą wymagać monitoringu ukierunkowanego na konkretne parametry, a nie wyłącznie standardowego badania ogólnej jakości wód.

Po piąte, w razie wystąpienia skażenia, kluczowe znaczenie ma czas reakcji. Administracja wodna musi wiedzieć, które punkty pomiarowe są najważniejsze, jakie parametry należy niezwłocznie badać, jakie służby należy zawiadomić oraz jakie działania należy podjąć wobec użytkowników wód, samorządów i mieszkańców terenów nadodrzańskich.

Po szóste, sprawa wymaga ustalenia, czy pomiędzy Polską i Republiką Czeską funkcjonuje rzeczywisty, skuteczny i szybki mechanizm ostrzegania o zagrożeniach środowiskowych mogących oddziaływać na Odrę, w tym o zdarzeniach związanych z odpadami pogórniczymi, składowiskami chemicznymi i pożarami endogenicznymi.

Nie przesądzając, że doszło już do zanieczyszczenia po stronie polskiej, należy podkreślić, że w sprawach dotyczących dorzecza Odry samo istnienie realnego, udokumentowanego ryzyka powinno prowadzić do działań prewencyjnych. Państwo polskie powinno mieć pełną wiedzę o potencjalnym źródle zagrożenia, zapewniony dostęp do danych ze strony czeskiej oraz przygotowane procedury reagowania.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice wymaga analizy nie tylko w perspektywie ochrony środowiska po stronie czeskiej, lecz również w perspektywie bezpieczeństwa wód dorzecza Odry. Wieloletnia aktywność termiczna dużego obiektu pogórniczego, obecność zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz wątpliwości dotyczące skuteczności zabezpieczenia OVS „A” uzasadniają podjęcie działań prewencyjnych po stronie polskiej.

Rzeczpospolita Polska powinna mieć pełną wiedzę o potencjalnych źródłach zagrożeń dla Odry, zwłaszcza po doświadczeniach katastrofy ekologicznej z 2022 r. Kluczowe jest ustalenie, czy polski system monitoringu i ostrzegania jest wystarczający, czy PGW Wody Polskie dysponuje odpowiednimi procedurami oraz czy istnieje skuteczny mechanizm wymiany informacji ze stroną czeską.

W sprawach dotyczących jakości wód i bezpieczeństwa środowiskowego czas reakcji ma zasadnicze znaczenie. Dlatego zasadne jest pilne przeanalizowanie sytuacji, uzyskanie danych od strony czeskiej, weryfikacja punktów pomiarowych oraz przygotowanie procedury monitoringu celowanego dla Odry na wypadek wystąpienia zagrożenia z rejonu odwału Heřmanice.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej