Interpelacja w sprawie procedur zarządzania kryzysowego, ostrzegania ludności oraz koordynacji działań służb na wypadek potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie w Republice Czeskiej

Szanowny Panie Ministrze,

składam interpelację w sprawie procedur zarządzania kryzysowego, ostrzegania ludności oraz przygotowania administracji publicznej na wypadek potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w Republice Czeskiej.

Sprawa ta wymaga zainteresowania ministra spraw wewnętrznych i administracji, ponieważ ewentualne skutki środowiskowe związane z odwałem Heřmanice mogą wymagać nie tylko działań resortu klimatu, administracji wodnej i dyplomacji, ale również sprawnego systemu zarządzania kryzysowego, współpracy wojewodów, służb, inspekcji, samorządów oraz mechanizmów ostrzegania mieszkańców.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie bezpośrednio istotnym z punktu widzenia relacji transgranicznych pomiędzy Rzecząpospolitą Polską a Republiką Czeską. Obszar ten pozostaje powiązany z dorzeczem Odry, a ewentualne negatywne oddziaływanie środowiskowe może mieć znaczenie nie tylko lokalne, lecz również transgraniczne.

Z materiałów źródłowych wynika, że odwał Heřmanice jest dużym obiektem pogórniczym, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka odwału Heřmanice z 2010 r. opisywała ryzyka związane z rozwojem aktywności termicznej, emisją gazów, oddziaływaniem na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi. Dokument ten wskazywał również na potrzebę działań ograniczających rozprzestrzenianie się procesów termicznych.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych, określane w dokumentach jako SChO. Z opinii i ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały następnie przykryte materiałem rekultywacyjnym i zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich składowisko to określane jest jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Dla bezpieczeństwa publicznego i zarządzania kryzysowego zasadnicze znaczenie ma relacja pomiędzy aktywnością termiczną odwału a zamkniętym składowiskiem odpadów chemicznych. Jeżeli procesy termiczne mogą oddziaływać na SChO albo na elementy jego zabezpieczenia, powstaje ryzyko naruszenia stabilności odpadów chemicznych, uszkodzenia izolacji, emisji substancji niebezpiecznych, skażenia wód podziemnych lub powierzchniowych, a także wystąpienia zdarzenia wymagającego koordynacji służb i administracji publicznej.

W celu ochrony składowiska chemicznego przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej zaprojektowano i wykonano OVS „A”, czyli oddzielającą ścianę powietrzną. Z materiałów źródłowych wynika jednak, że skuteczność tego zabezpieczenia budzi poważne wątpliwości. Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na potrzebę szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego oraz konieczność zapobieżenia przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów.

Ekspertyza VŠB–TU Ostrava z 2024 r. dotyczyła funkcjonalności OVS „A” wobec możliwego oddziaływania pożaru endogenicznego odwału Heřmanice na zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Sam fakt sporządzenia takiej opinii wskazuje, że problem skuteczności OVS „A” nie ma charakteru abstrakcyjnego, lecz był przedmiotem specjalistycznej analizy technicznej.

Najbardziej niepokojące wnioski wynikają z opinii z 17 marca 2026 r. dotyczącej stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A”. Z dokumentu tego wynika, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywną termiką. Wskazano m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza prowadzenie aktualnych pomiarów temperatur oraz badań atmosfery otworowej w rejonie OVS. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, które wskazują na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, dane te powinny być analizowane nie tylko z perspektywy środowiskowej, ale również z punktu widzenia potencjalnej potrzeby uruchomienia procedur reagowania kryzysowego.

Z punktu widzenia ministra spraw wewnętrznych i administracji kluczowe jest pytanie, czy administracja państwowa jest przygotowana na scenariusz zdarzenia środowiskowego o charakterze transgranicznym, w którym potencjalne źródło zagrożenia znajduje się po stronie czeskiej, natomiast skutki mogą dotyczyć Odry, terenów nadodrzańskich, samorządów, mieszkańców, użytkowników wód oraz służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo publiczne.

Sprawa ma istotne znaczenie dla bezpieczeństwa publicznego, ochrony ludności i zarządzania kryzysowego.

Po pierwsze, dotyczy potencjalnego zagrożenia transgranicznego, którego źródło znajduje się poza terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Tego rodzaju sytuacje wymagają jasnych procedur komunikacji, ostrzegania, współpracy międzynarodowej oraz koordynacji organów administracji rządowej i samorządowej.

Po drugie, ewentualne naruszenie integralności składowiska odpadów chemicznych albo przedostanie się substancji niebezpiecznych do środowiska mogłoby wymagać szybkiej reakcji wielu podmiotów: administracji rządowej, wojewodów, służb zarządzania kryzysowego, inspekcji, Państwowej Straży Pożarnej, administracji wodnej, sanepidu, samorządów oraz organów odpowiedzialnych za informowanie ludności.

Po trzecie, sprawa może dotyczyć dorzecza Odry, a więc rzeki o znaczeniu strategicznym dla Polski. Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze szczególnie istotne jest, aby państwo polskie posiadało nie tylko system monitoringu, ale również praktyczne procedury reagowania, informowania i ostrzegania.

Po czwarte, w razie zdarzenia środowiskowego czas reakcji miałby kluczowe znaczenie. Administracja państwowa powinna z góry wiedzieć, kto odpowiada za przyjęcie informacji od strony czeskiej, kto dokonuje oceny zagrożenia, kto uruchamia procedury kryzysowe, kto informuje wojewodów, samorządy i mieszkańców oraz w jakim trybie wydawane są komunikaty ostrzegawcze.

Po piąte, potencjalne zagrożenie może dotyczyć nie tylko samej jakości wód, ale również zdrowia ludzi, bezpieczeństwa rekreacji nad wodą, użytkowników rzeki, ujęć wody, rolnictwa, rybactwa, infrastruktury komunalnej i lokalnych społeczności. W związku z tym nie wystarczy analiza ekspercka prowadzona w wąskim zakresie środowiskowym. Konieczne jest także przygotowanie administracyjne i kryzysowe.

Po szóste, jeżeli obecne procedury nie obejmują specyficznych zdarzeń, takich jak pożar endogeniczny odwału pogórniczego, naruszenie składowiska odpadów chemicznych lub transgraniczne skażenie wód powstałe w wyniku procesów termicznych, należy rozważyć ich uzupełnienie.

Nie przesądzając, że doszło już do zagrożenia na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, należy podkreślić, że w zarządzaniu kryzysowym kluczowe jest działanie wyprzedzające. System państwa powinien być przygotowany przed wystąpieniem szkody, a nie dopiero po jej materializacji.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice może wymagać analizy nie tylko z punktu widzenia ochrony środowiska, gospodarki wodnej i relacji międzynarodowych, lecz również z punktu widzenia zarządzania kryzysowego. Wieloletnia aktywność termiczna dużego obiektu pogórniczego, obecność zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz wątpliwości dotyczące skuteczności OVS „A” uzasadniają pytanie, czy polskie państwo jest przygotowane na ewentualne zdarzenie transgraniczne.

W przypadku zagrożeń środowiskowych czas reakcji ma zasadnicze znaczenie. Odpowiednie procedury powinny istnieć przed wystąpieniem szkody, a nie dopiero po jej materializacji. Dotyczy to zwłaszcza Odry, której bezpieczeństwo środowiskowe ma podstawowe znaczenie dla mieszkańców wielu województw.

Zasadne jest pilne ustalenie, czy wojewodowie, służby, inspekcje, Rządowe Centrum Bezpieczeństwa, Państwowa Straż Pożarna, samorządy oraz inne właściwe podmioty dysponują procedurami reagowania na potencjalne transgraniczne skażenie Odry. W mojej ocenie sprawa wymaga potraktowania zgodnie z zasadą przezorności oraz z uwzględnieniem doświadczeń wynikających z katastrofy ekologicznej na Odrze w 2022 r.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej