Interpelacja w sprawie potrzeby koordynacji działań Rady Ministrów wobec potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie odwału Heřmanice w Ostrawie w Republice Czeskiej oraz możliwym ryzykiem dla dorzecza Odry

Szanowny Panie Premierze,

składam interpelację w sprawie potrzeby koordynacji działań Rady Ministrów wobec potencjalnego transgranicznego zagrożenia środowiskowego związanego z sytuacją na terenie zwałowiska/odwału Heřmanice w Ostrawie, w Republice Czeskiej, oraz możliwym ryzykiem dla dorzecza Odry.

Sprawa ta wymaga zainteresowania prezesa Rady Ministrów, ponieważ dotyczy jednocześnie kilku obszarów działania administracji rządowej: ochrony środowiska, gospodarki wodnej, bezpieczeństwa publicznego, zarządzania kryzysowego, relacji międzynarodowych oraz współpracy z Republiką Czeską i instytucjami Unii Europejskiej.

Nie jest to sprawa, którą można sprowadzić wyłącznie do kompetencji jednego resortu. Potencjalne skutki zdarzenia środowiskowego po stronie czeskiej mogą dotyczyć wód Odry, terenów nadodrzańskich, bezpieczeństwa mieszkańców, samorządów, użytkowników wód oraz funkcjonowania systemu ostrzegania i reagowania państwa.

Odwał Heřmanice położony jest na terenie Ostrawy, w Republice Czeskiej, w regionie mającym znaczenie dla transgranicznej ochrony środowiska oraz bezpieczeństwa wód dorzecza Odry.

Z materiałów źródłowych wynika, że jest to duży obiekt pogórniczy, w którego obrębie od wielu lat występują procesy termiczne, w tym samozagrzewanie oraz pożar endogeniczny. Analiza ryzyka odwału Heřmanice z 2010 r. opisywała ryzyka związane z rozwojem aktywności termicznej, emisją gazów, oddziaływaniem na powietrze, wody, grunty oraz zdrowie ludzi. Dokument ten wskazywał również na potrzebę prowadzenia działań ograniczających rozprzestrzenianie się procesów termicznych.

Szczególne znaczenie ma fakt, że w obrębie odwału znajduje się zamknięte składowisko odpadów chemicznych, określane w dokumentach jako SChO. Z opinii i ekspertyz wynika, że składowisko to było eksploatowane w latach 1991–1998, a zdeponowano na nim około 3000 m3 odpadów chemicznych. Odpady te zostały przykryte materiałem rekultywacyjnym oraz zabezpieczone folią izolacyjną. W dokumentach eksperckich składowisko to określane jest jako zamknięty „chemiczny sarkofag” znajdujący się w ciele odwału.

Dla bezpieczeństwa publicznego i środowiskowego kluczowa jest relacja pomiędzy procesami termicznymi zachodzącymi w odwale a zamkniętym składowiskiem odpadów chemicznych. Jeżeli aktywność termiczna oddziałuje lub może oddziaływać na obszar SChO, powstaje ryzyko naruszenia stabilności odpadów chemicznych, uszkodzenia izolacji, emisji substancji niebezpiecznych albo przedostania się zanieczyszczeń do wód podziemnych lub powierzchniowych.

W celu ochrony składowiska chemicznego przed rozprzestrzenianiem się aktywności termicznej zaprojektowano i wykonano OVS „A”, czyli oddzielającą ścianę powietrzną. Z materiałów źródłowych wynika jednak, że skuteczność tego zabezpieczenia budzi poważne wątpliwości. Raport komisji eksperckiej czeskiego Ministerstwa Przemysłu i Handlu z 2021 r. wskazywał na potrzebę szczególnej ostrożności w rejonie składowiska chemicznego oraz konieczność zapobieżenia przeniesieniu pożaru endogenicznego w kierunku obszaru wysoce niebezpiecznych odpadów.

Ekspertyza VŠB–TU Ostrava z 2024 r. dotyczyła funkcjonalności OVS „A” wobec możliwego oddziaływania pożaru endogenicznego odwału Heřmanice na zamknięte składowisko odpadów chemicznych. Sam fakt sporządzenia takiej opinii wskazuje, że problem skuteczności OVS „A” nie ma charakteru abstrakcyjnego, lecz był przedmiotem specjalistycznej analizy technicznej.

Najbardziej niepokojące wnioski wynikają z opinii z 17 marca 2026 r. dotyczącej stanu ochrony SChO z wykorzystaniem OVS „A”. Z dokumentu tego wynika, że OVS „A” nie daje gwarancji pełnej ochrony zamkniętego składowiska odpadów chemicznych przed aktywną termiką. Wskazano m.in. na problem pozostawienia pod OVS warstw materiału mogących przenosić aktywność termiczną, wątpliwości dotyczące materiału użytego do wypełnienia OVS oraz temperatury przekraczające poziom istotny z punktu widzenia bezpieczeństwa zdeponowanych odpadów chemicznych.

Raport z pomiarów temperatur i poboru próbek powietrza z 20 lutego 2026 r. potwierdza prowadzenie aktualnych pomiarów temperatur oraz badań atmosfery otworowej w rejonie OVS. W kontekście wcześniejszych ekspertyz, które wskazują na znaczenie temperatury około 50°C dla stabilności części zdeponowanych odpadów chemicznych, dane te powinny być przedmiotem analizy nie tylko przez organy ochrony środowiska, lecz również przez administrację odpowiedzialną za bezpieczeństwo wód, relacje transgraniczne i zarządzanie kryzysowe.

W świetle powyższego sprawa wymaga skoordynowanego podejścia Rady Ministrów. Dotyczy bowiem jednocześnie kompetencji ministra klimatu i środowiska, ministra spraw zagranicznych, ministra infrastruktury, ministra spraw wewnętrznych i administracji, Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska, Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, wojewodów, Rządowego Centrum Bezpieczeństwa oraz innych właściwych organów państwa.

Sprawa ma charakter międzyresortowy i wymaga koordynacji na poziomie prezesa Rady Ministrów.

Po pierwsze, potencjalne zagrożenie ma charakter transgraniczny. Źródło ryzyka znajduje się na terytorium Republiki Czeskiej, natomiast możliwe skutki mogą dotyczyć Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności dorzecza Odry.

Po drugie, problem nie mieści się w wyłącznej kompetencji jednego resortu. Minister klimatu i środowiska odpowiada za ochronę środowiska i ocenę ryzyka środowiskowego. Minister spraw zagranicznych powinien podjąć działania dyplomatyczne wobec Republiki Czeskiej. Minister infrastruktury odpowiada za gospodarkę wodną i nadzór nad PGW Wody Polskie. Minister spraw wewnętrznych i administracji odpowiada za sprawy bezpieczeństwa publicznego, wojewodów i zarządzania kryzysowego.

Po trzecie, doświadczenia katastrofy ekologicznej na Odrze pokazują, że w przypadku zagrożeń dotyczących dużych systemów rzecznych opóźnienie w wymianie informacji, rozproszenie kompetencji albo brak jednoznacznej koordynacji mogą prowadzić do poważnych konsekwencji środowiskowych, społecznych i gospodarczych.

Po czwarte, sprawa dotyczy bezpieczeństwa wód Odry, a więc dobra o znaczeniu strategicznym dla Polski. Potencjalne skutki zdarzenia środowiskowego mogłyby dotyczyć wielu województw, samorządów, mieszkańców, użytkowników wód, przedsiębiorstw wodociągowych, rolnictwa, rybactwa, turystyki i infrastruktury komunalnej.

Po piąte, w sprawach środowiskowych o możliwym charakterze transgranicznym państwo powinno działać zgodnie z zasadą przezorności. Oznacza to konieczność działania przed materializacją szkody, a nie dopiero po jej wystąpieniu.

Po szóste, konieczne jest ustalenie, czy rząd posiada pełną wiedzę o sytuacji, czy uzyskał dane od strony czeskiej, czy istnieje międzyresortowy mechanizm analizy ryzyka, czy wyznaczono organ koordynujący oraz czy przygotowano procedury reagowania na ewentualne zdarzenie.

W związku z powyższym proszę o udzielenie odpowiedzi na następujące pytania:

Mając na uwadze wagę sprawy, zwracam się o potraktowanie niniejszej interpelacji jako pilnej.

Z materiałów źródłowych wynika, że sytuacja na terenie odwału Heřmanice nie jest problemem marginalnym. Dotyczy wieloletniej aktywności termicznej dużego obiektu pogórniczego, obecności zamkniętego składowiska odpadów chemicznych oraz poważnych wątpliwości dotyczących skuteczności zabezpieczenia tego składowiska przed oddziaływaniem procesów termicznych.

Sprawa ta wymaga działania rządu jako całości. Nie wystarczy odrębna aktywność poszczególnych resortów, jeżeli nie będzie jasnej koordynacji, wymiany informacji, wspólnej oceny ryzyka i procedur reagowania. Potencjalne skutki mogą dotyczyć dorzecza Odry, a więc obszaru o podstawowym znaczeniu środowiskowym, społecznym i gospodarczym dla Rzeczypospolitej Polskiej.

Po doświadczeniach katastrofy ekologicznej na Odrze państwo polskie powinno działać z wyprzedzeniem. Zasadne jest pilne pozyskanie danych od strony czeskiej, powołanie mechanizmu koordynacji międzyresortowej, sprawdzenie systemu monitoringu i ostrzegania, przygotowanie procedur zarządzania kryzysowego oraz rozważenie powołania polsko-czeskiego zespołu eksperckiego.

W sprawach środowiskowych o możliwym charakterze transgranicznym brak pełnej pewności nie może być usprawiedliwieniem bierności. Powinien być impulsem do działania zgodnie z zasadą przezorności.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej