Interpelacja w sprawie barier administracyjnych utrudniających tworzenie i funkcjonowanie muzeów prywatnych

Szanowna Pani Minister,

zwracam się z interpelacją w sprawie procedur związanych z tworzeniem muzeów nieposiadających osobowości prawnej, w szczególności muzeów prywatnych powstających z inicjatywy osób fizycznych, rodzin, stowarzyszeń oraz pasjonatów gromadzących i chroniących zbiory o wartości historycznej, technicznej, artystycznej lub naukowej.

Prywatne inicjatywy muzealne odgrywają istotną rolę w ochronie dziedzictwa narodowego. Bardzo często to właśnie osoby prywatne, wykorzystując własne środki finansowe i poświęcając wiele lat pracy, zabezpieczają przed zniszczeniem unikatowe pojazdy, maszyny, dokumenty, dzieła sztuki, przedmioty codziennego użytku oraz inne świadectwa historii. Działalność taka powinna być przez państwo wspierana, a przynajmniej nie powinna być blokowana przez nadmiernie skomplikowane, długotrwałe i nieprzewidywalne procedury administracyjne.

Nie ulega wątpliwości, że każde muzeum powinno zapewniać odpowiednią ochronę zbiorów, bezpieczeństwo zwiedzających oraz zgodność prowadzonej działalności z obowiązującymi przepisami. Wymagania te powinny być jednak proporcjonalne, jednoznaczne oraz dostosowane do rzeczywistego etapu organizowania placówki.

Szczególne wątpliwości budzi praktyka wymagania od podmiotów tworzących muzeum przedstawiania dokumentów odnoszących się do obiektów, które znajdują się dopiero na etapie projektowania lub budowy. Dotyczy to między innymi kompletnej dokumentacji przeciwpożarowej, zabezpieczeń technicznych oraz ostatecznego sposobu organizacji przestrzeni wystawienniczej. Dokumenty te mogą być przygotowane w pełnym zakresie dopiero po powstaniu budynku albo po zakończeniu określonego etapu inwestycji.

Może to prowadzić do swoistego administracyjnego błędnego koła. Założyciel muzeum nie może uzyskać uzgodnienia regulaminu bez przedstawienia dokumentacji gotowego obiektu, a jednocześnie nie jest w stanie bezpiecznie rozpocząć wielomilionowej inwestycji, nie wiedząc, czy przyjęty model organizacyjny i przygotowany regulamin zostaną zaakceptowane przez ministerstwo.

Instytucja muzeum „w organizacji” powinna umożliwiać przygotowanie placówki do rozpoczęcia działalności, w tym budowę siedziby, kompletowanie zbiorów, organizowanie wystawy stałej oraz przygotowywanie dokumentacji technicznej. Gdyby pełna infrastruktura, zatrudnienie i wystawa musiały istnieć jeszcze przed uzgodnieniem regulaminu, instytucja muzeum „w organizacji” traciłaby w praktyce swoje znaczenie.

Wątpliwości dotyczą również wymagań związanych z posiadaniem budynku wystawowego. Nie każde muzeum prowadzi tradycyjną ekspozycję w jednym zamkniętym obiekcie. Istnieją muzea wykorzystujące ekspozycje plenerowe, obiekty wielkogabarytowe, pojazdy, samoloty, maszyny, elementy infrastruktury technicznej, fortyfikacje, schrony lub tabor kolejowy. Możliwe jest również przechowywanie zbiorów w innym miejscu niż formalna siedziba placówki, prowadzenie wystaw czasowych w różnych lokalizacjach albo działalność w formie cyfrowej.

Niejasności występują także w zakresie rozróżnienia muzealiów i zabytków. Nie każdy przedmiot posiadający wartość muzealną musi jednocześnie posiadać formalny status zabytku. Muzea gromadzą również dzieła sztuki współczesnej, przedmioty techniki, dokumentację, fotografie, nagrania oraz obiekty związane z najnowszą historią. Nie można więc automatycznie uzależniać możliwości utworzenia muzeum od wcześniejszego objęcia wszystkich przyszłych muzealiów ochroną konserwatorską.

Założyciele muzeów powinni otrzymywać jednoznaczne informacje o wszystkich wymaganiach już na początku postępowania. Niedopuszczalna byłaby sytuacja, w której kolejne warunki przedstawiane są stopniowo, po każdorazowym spełnieniu wymagań wcześniejszych. Prowadziłoby to do wielokrotnego poprawiania dokumentów, wzrostu kosztów, przedłużania inwestycji oraz rezygnacji z wartościowych inicjatyw kulturalnych.

Poważnym problemem jest również przewlekłość procedur. Uzgadnianie regulaminu, wymagające wielokrotnej wymiany korespondencji, może trwać miesiącami, a nawet latami. Wielomiesięczne oczekiwanie na odpowiedź w sprawie pojedynczej wersji dokumentu powoduje, że rozpoczęcie działalności muzeum staje się niemożliwe do racjonalnego zaplanowania.

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego powinno wypracować jednolite, przejrzyste i publicznie dostępne standardy postępowania. Osoba zamierzająca utworzyć muzeum powinna przed rozpoczęciem inwestycji wiedzieć, jakie dokumenty musi przedstawić, które wymagania obowiązują na etapie organizowania muzeum, a które dopiero przed otwarciem wystawy dla publiczności.

Państwo powinno chronić dziedzictwo narodowe, a nie zniechęcać obywateli do jego ratowania i udostępniania. Procedura uzgadniania regulaminu nie może przekształcać się w nieprzewidywalny tor przeszkód administracyjnych. Nadmierny formalizm może w praktyce prowadzić do utraty wartościowych zbiorów, rezygnacji z prywatnych inwestycji oraz likwidowania oddolnej działalności kulturalnej, zanim zdąży ona formalnie powstać.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

Proszę o udzielenie odpowiedzi odrębnie na każde z przedstawionych pytań, wraz ze wskazaniem właściwych podstaw prawnych, danych statystycznych oraz obowiązujących w ministerstwie procedur i wytycznych.

Z poważaniem

Roman Fritz Poseł na Sejm RP