Interpelacja w sprawie statusu prawnego i dopuszczalnej formy upamiętnienia członków UPA w uroczysku Białystok w pow. hrubieszowskim

Zwracam się z interpelacją w związku ze sprawą obiektu znajdującego się w uroczysku Białystok w pobliżu miejscowości Liski, w powiecie hrubieszowskim, gdzie pochowani są członkowie Ukraińskiej Powstańczej Armii, którzy zginęli w lutym 1946 r. w walce z oddziałem NKWD.

W ostatnich dniach media poinformowały o uszkodzeniu znajdującego się tam upamiętnienia. Według przekazanych informacji pomalowano pamiątkowy głaz, usunięto część metalowej konstrukcji będącej elementem monumentu oraz porozrzucano znajdujące się przy nim znicze. Ambasada Ukrainy w Polsce zaapelowała do strony polskiej nie tylko o ustalenie sprawców, ale również o przywrócenie tego miejsca do poprzedniego stanu.

Należy bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie. Pierwszą jest należny każdemu zmarłemu szacunek, poszanowanie miejsca jego pochówku. Drugą – całkowicie odrębną – jest forma pomnikowa, treść inskrypcji i symbolika umieszczana przy takim miejscu oraz pytanie, czy państwo polskie powinno aprobować elementy mogące stanowić gloryfikację Ukraińskiej Powstańczej Armii.

Nie sposób abstrahować od tego, że polski ustawodawca w ustawie z dnia 4 czerwca 2025 r. o ustanowieniu 11 lipca Narodowym Dniem Pamięci o Polakach – Ofiarach Ludobójstwa dokonanego przez OUN i UPA na ziemiach wschodnich II Rzeczypospolitej Polskiej jednoznacznie wskazał, że w latach 1939–1946 OUN, UPA oraz inne ukraińskie formacje nacjonalistyczne dokonały na ludności polskiej zbrodni ludobójstwa .

Jednocześnie zgodnie z ustawą o grobach i cmentarzach wojennych przeprowadzanie robót ziemnych, wznoszenie pomników oraz innych urządzeń na grobach i cmentarzach wojennych wymaga zezwolenia wojewody.

Minister właściwy do spraw kultury i ochrony dziedzictwa narodowego sprawuje natomiast zwierzchni nadzór nad grobami i cmentarzami wojennymi, obejmujący sprawdzanie i kontrolowanie działań właściwych jednostek pod względem legalności.

Sprawa legalności tego konkretnego upamiętnienia była już przedmiotem interpelacji poselskiej nr 13874 z dnia 27 listopada 2025 r. Pytano wówczas między innymi o podstawę prawną budowy pomnika, prowadzenie postępowania administracyjnego oraz wymagane zgody dotyczące jego rekonstrukcji.

Obecne wydarzenia, a zwłaszcza publiczne wezwanie strony ukraińskiej do odtworzenia obiektu powodują konieczność jednoznacznego ustalenia, co dokładnie jest prawnie chronionym miejscem pochówku, a które elementy są później powstałym upamiętnieniem i na jakiej podstawie zostały tam umieszczone. Państwo polskie nie powinno przystępować do odtwarzania jakichkolwiek symboli lub inskrypcji, dopóki ich status prawny oraz zgodność z polską polityką pamięci nie zostaną jednoznacznie wyjaśnione.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

Z poważaniem

Dariusz Matecki Poseł na Sejm Rzeczypospolitej Polskiej