Interpelacja w sprawie skuteczności systemu kar za wykroczenia drogowe oraz zasad ustalania wysokości mandatów

Szanowny Panie Ministrze,

do mojego biura poselskiego zwrócił się mieszkaniec Dolnego Śląska z prośbą o podjęcie kwestii zasad ustalania wysokości mandatów za wykroczenia drogowe. Zwrócił uwagę, że mandat w tej samej wysokości może stanowić bardzo dotkliwą sankcję dla osoby o niskich lub przeciętnych dochodach, podczas gdy dla osoby osiągającej wysokie dochody jego znaczenie finansowe może być niewielkie. Powstaje więc pytanie, czy jednakowa kwotowo kara zapewnia porównywalny efekt prewencyjny wobec osób znajdujących się w zasadniczo różnej sytuacji ekonomicznej. Nie chodzi przy tym o łagodzenie odpowiedzialności za naruszanie przepisów ruchu drogowego. Przeciwnie – chodzi o skuteczność sankcji, a więc o to, czy kara rzeczywiście zniechęca do ponownego popełnienia wykroczenia, niezależnie od sytuacji ekonomicznej sprawcy.

Od 2022 r. system kar za wykroczenia drogowe został istotnie zaostrzony. Od 17 września 2022 r. obowiązuje również mechanizm określony w art. 38 § 2 Kodeksu wykroczeń, dotyczący ponownego popełnienia w okresie dwóch lat tego samego wykroczenia spośród wskazanych w tym przepisie. W takim przypadku grzywna jest wymierzana w wysokości nie niższej niż dwukrotność dolnej granicy ustawowego zagrożenia. Po kilku latach obowiązywania zaostrzonych sankcji możliwa jest już ocena ich rzeczywistych efektów. Istotne jest nie tylko to, ile mandatów nałożono i w jakiej wysokości, lecz przede wszystkim to, czy zwiększenie dolegliwości kar wpłynęło na zachowania kierujących i ograniczyło ponowne popełnianie wykroczeń.

Dane Policji pokazują, że problem nadal wymaga analizy. W 2025 r. policjanci ujawnili ponad 2,5 mln przypadków przekroczenia dopuszczalnej prędkości. Jednocześnie ostateczne dane za 2025 r. wskazują na poprawę podstawowych wskaźników bezpieczeństwa – odnotowano 20 925 wypadków drogowych, o 2,8% mniej niż w 2024 r., a liczba ofiar śmiertelnych zmniejszyła się z 1 896 do 1 660. Samych tych danych nie można jednak traktować jako miernika skuteczności wysokości kar. Na liczbę ujawnionych wykroczeń wpływa m.in. intensywność kontroli, natomiast na bezpieczeństwo ruchu drogowego również wiele innych czynników. Dla oceny skuteczności sankcji szczególnie istotne jest zatem ustalenie czy osoby już ukarane ponownie dopuszczają się tych samych naruszeń i czy wysokość kary wpływa na ich późniejsze zachowanie.

Kwestia podniesiona przez mieszkańca znajduje również odniesienie w konstrukcji polskiego prawa wykroczeń. Zgodnie z art. 24 § 3 Kodeksu wykroczeń przy wymierzaniu grzywny bierze się pod uwagę dochody sprawcy, jego warunki osobiste i rodzinne, stosunki majątkowe oraz możliwości zarobkowe. Nie oznacza to, że wysokość mandatu określona taryfikatorem jest uzależniona od dochodów sprawcy. Pokazuje jednak, że sytuacja ekonomiczna osoby ukaranej jest jedną z okoliczności uwzględnianych przez ustawodawcę przy wymiarze grzywny. Zasadne jest zatem ustalenie, czy przy ocenie funkcjonowania systemu mandatowego badano nie tylko wysokość nakładanych kar, ale również ich rzeczywistą skuteczność w zapobieganiu ponownym naruszeniom oraz to, czy skuteczność ta może różnić się w zależności od sytuacji ekonomicznej osoby ukaranej.

Panie Ministrze,

w związku z powyższym proszę o odpowiedzi na poniższe pytania:

1. Czy po zmianach w systemie kar za wykroczenia drogowe, które weszły w życie w 2022 r., MSWiA lub Policja dokonały oceny ich skuteczności w ograniczaniu najpoważniejszych naruszeń przepisów ruchu drogowego oraz ponownego popełniania wykroczeń przez osoby wcześniej ukarane? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie wyników tej oceny oraz wskazanie przyjętych mierników skuteczności.

2. W ilu przypadkach od 17 września 2022 r. stwierdzono ponowne popełnienie tego samego wykroczenia w warunkach określonych w art. 38 § 2 Kodeksu wykroczeń? Proszę o przedstawienie danych w podziale na lata i rodzaje wykroczeń oraz – jeżeli gromadzone dane na to pozwalają – wskazanie, jaki odsetek osób wcześniej prawomocnie ukaranych za poszczególne wykroczenia popełnił to samo wykroczenie ponownie w okresie dwóch lat.

3. Czy MSWiA lub Policja analizowały, czy wysokość nałożonej kary pieniężnej ma wpływ na ponowne popełnianie wykroczeń drogowych przez ukaranych kierujących? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie wyników tych analiz.

4. Czy MSWiA lub Policja analizowały, czy skuteczność kary pieniężnej w zapobieganiu ponownemu popełnianiu wykroczeń drogowych różni się w zależności od sytuacji ekonomicznej osoby ukaranej, w szczególności od poziomu jej dochodów? Jeżeli tak, proszę o przedstawienie wyników tych analiz. Jeżeli takich analiz nie prowadzono, proszę o informację czy ministerstwo przewiduje ich przeprowadzenie.

Z poważaniem Iwona Krawczyk Posłanka na Sejm RP