Interpelacja w sprawie projektowanych zmian w ustawie o pomocy społecznej

W związku z procedowanym przez rząd projektem nowelizacji ustawy o pomocy społecznej (UD315), apeluję o zajęcie stanowiska oraz głęboką refleksję nad jego rzeczywistymi skutkami społecznymi. Szczególny niepokój budzi proponowane brzmienie art. 54 projektu nowelizacji ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym domy pomocy społecznej mają stać się rozwiązaniem ostatecznym - stosowanym wyłącznie po uprzednim wykorzystaniu wszystkich innych form wsparcia środowiskowego. Co więcej, w praktyce przepisy te prowadzą do eliminacji możliwości kierowania dzieci z niepełnosprawnościami do DPS. Oznacza to zatem fundamentalną zmianę filozofii systemu - odejście od realnej dostępności opieki całodobowej na rzecz modelu, który w obecnych warunkach nie ma wystarczającego zaplecza organizacyjnego ani kadrowego.

Jak wynika z danych:

• około 70% dzieci przebywających w specjalistycznych DPS trafiło tam z pieczy zastępczej, która nie była w stanie zapewnić im odpowiedniej opieki, ze względu na sprzężone niepełnosprawności, gdzie trafiają z ośrodków regionalnych, • system pieczy zastępczej znajduje się w kryzysie - w czerwcu 2024 roku liczba 1370 dzieci z prawomocnymi postanowieniami sądowymi pozostawała bez zabezpieczenia, według danych z marca 2025 roku już 1900 dzieci pozostawało bez zabezpieczenia, • w domach pomocy społecznej przebywa obecnie 917 osób poniżej 18. roku życia, • w zakładach opiekuńczo-leczniczych przebywa dodatkowo blisko 550 dzieci, • aż w 90% przypadków dzieci przebywające w DPS nie mają kontaktu z rodziną biologiczną.

To oznacza jedno: dla wielu z nich DPS nie jest „instytucją” - jest jedynym domem, jedynym stabilnym środowiskiem życia, bezpiecznym miejscem gwarantującym ciągłość opieki.

Usługi środowiskowe, które - zgodnie z założeniami art. 54 - mają poprzedzać i zastępować pobyt w DPS, w obecnym kształcie są niewystarczające. Często dostępne są jedynie przez kilka godzin dziennie i nie zapewniają bezpieczeństwa osobom wymagającym stałej, całodobowej opieki.

Zwracamy uwagę Pani Minister na problemy z dostępnością usług opiekuńczych na przykładzie województwa podkarpackiego: funkcjonuje tu 39 publicznych domów pomocy społecznej oraz 17 placówek prywatnych. Większość z nich zlokalizowana jest w większych miastach, co ogranicza dostępność osób zamieszkujących poza dużymi aglomeracjami. Niestety dla dzieci i młodzieży z niepełnosprawnością intelektualną - takich ośrodków jest zaledwie 7 i tylko jedna placówka dla dzieci ze sprzężoną niepełnosprawnością intelektualną prowadzona przez siostry zakonne. Z podobnymi problemami borykają się pozostałe województwa.

To pokazuje skalę problemu i ograniczoną dostępność wyspecjalizowanej opieki, do której - zgodnie z projektowanym art. 54 - dostęp miałby zostać jeszcze bardziej ograniczony.

W świetle tych faktów nie możemy jako posłowie zaakceptować rozwiązań, które pod hasłem deinstytucjonalizacji ograniczają dostęp do realnie funkcjonującej i często jedynej formy całodobowego wsparcia. W sytuacji braku kadry i rodzin zastępczych, dzieci pozostają w instytucjonalnych formach opieki, takich jak domy pomocy społecznej czy placówki opiekuńczo-wychowawcze. Oznacza to, że mimo założeń deinstytucjonalizacji, system nadal opiera się na rozwiązaniach instytucjonalnych, co pokazuje, że bez odpowiednich zasobów kadrowych i organizacyjnych reforma może mieć jedynie charakter pozorny.

W świetle powyższych danych, zwracam się do Pani Minister z pytaniami:

1. Jakie powody legły u podstaw decyzji o likwidacji DPS jako równorzędnych form wsparcia i sprowadzeniu ich do roli „rozwiązania ostatniego wyboru” w rozumieniu art. 54?

2. Jakie rozwiązania projektodawca przewiduje dla osób, które ze względu na stan zdrowia, wiek lub niepełnosprawność nie są w stanie funkcjonować w środowisku i wymagają stałej, całodobowej opieki, skoro jednocześnie projekt promuje pobyty czasowe zamiast trwałego umieszczenia w DPS?

3. Dlaczego ministerstwo ogranicza możliwość kierowania do DPS osób wymagających całodobowej opieki?

4. Jakie kroki zamierza podjąć ministerstwo w celu zapewnienia dostatecznej dostępności usług środowiskowych przed wdrożeniem założeń art. 54?

5. Dlaczego ministerstwo w toku prac nad ustawą nie uwzględniło głosu praktyków, czyli osób pracujących bezpośrednio z osobami niesamodzielnymi?