Interpelacja w sprawie trzody chlewnej w Polsce

Szanowny Panie Ministrze,

produkcja trzody chlewnej ma fundamentalne znaczenie dla bezpieczeństwa żywnościowego Polski, stabilności ekonomicznej wielu gospodarstw rodzinnych, rozwoju obszarów wiejskich, funkcjonowania zakładów ubojowych i przetwórczych oraz krajowego rynku paszowego.

Jednocześnie sektor ten od lat mierzy się z licznymi problemami: spadkiem liczby gospodarstw utrzymujących świnie, zmniejszaniem stada loch, rosnącym udziałem produkcji opartej na imporcie warchlaków, rozwojem tuczu kontraktowego, wahaniami opłacalności, skutkami ASF, presją kosztową, ograniczeniami administracyjnymi i weterynaryjnymi, a także rosnącą koncentracją rynku.

Bez rzetelnej, długookresowej diagnozy nie jest możliwe przygotowanie skutecznej polityki państwa wobec sektora trzody chlewnej. Konieczne jest więc przedstawienie danych nie tylko o aktualnej sytuacji, lecz także o zmianach zachodzących w ostatnich dwóch dekadach, skuteczności dotychczasowych instrumentów wsparcia oraz realnych skutkach krajowych i unijnych regulacji.

W związku z powyższym proszę o odpowiedź na następujące pytania.

1. Jak zmieniało się pogłowie trzody chlewnej w Polsce w latach 2006–2025, z uwzględnieniem danych dostępnych za 2026 r.?

Proszę o przedstawienie danych rocznych, a tam, gdzie to możliwe, także półrocznych lub kwartalnych, obejmujących:

- całkowite pogłowie świń w Polsce; - liczbę loch, w tym loch prośnych; - liczbę prosiąt, warchlaków i tuczników; - liczbę gospodarstw utrzymujących świnie; - średnią i medianę liczby świń przypadających na gospodarstwo; - strukturę gospodarstw według skali produkcji, w szczególności gospodarstw utrzymujących do 10, do 50, do 200, do 500, do 1 000 oraz powyżej 1 000 świń; - dane według województw i, o ile są dostępne, według powiatów; - liczbę gospodarstw, które w każdym roku zaprzestały chowu świń, wraz z informacją, czy ministerstwo posiada dane dotyczące powodów rezygnacji z produkcji.

2. Jak w tym okresie zmieniał się model produkcji trzody chlewnej w Polsce?

Proszę o przedstawienie danych i analiz dotyczących:

- udziału gospodarstw prowadzących cykl zamknięty; - udziału gospodarstw specjalizujących się w utrzymywaniu loch i produkcji prosiąt; - udziału gospodarstw prowadzących tucz w oparciu o zakupione warchlaki; - udziału gospodarstw prowadzących tucz nakładczy lub kontraktowy; - liczby świń utrzymywanych w systemie tuczu nakładczego lub kontraktowego oraz ich udziału w krajowej produkcji; - liczby podmiotów organizujących tucz nakładczy, w tym podmiotów będących właścicielami dostarczanych warchlaków, pasz, leków lub odbiorcami gotowych tuczników; - skali zaangażowania kapitału zagranicznego w organizację produkcji trzody chlewnej, skup żywca, handel warchlakami, ubój i przetwórstwo; - zakresu, w jakim producenci prowadzący tucz nakładczy zachowują faktyczny wpływ na cenę, wybór odbiorcy, warunki kontraktu i ryzyko ekonomiczne.

3. Czy ministerstwo posiada dane dotyczące importu i eksportu związanego z sektorem trzody chlewnej?

Proszę o przedstawienie za lata 2006–2025, a także za dostępny okres 2026 r.:

- wolumenu i wartości importu prosiąt oraz warchlaków, z podziałem na państwa pochodzenia; - wolumenu i wartości eksportu żywych świń; - wolumenu i wartości importu oraz eksportu mięsa wieprzowego, podrobów, tłuszczów i produktów przetworzonych; - udziału importowanych warchlaków w krajowym tuczu; - informacji, czy ministerstwo ocenia, że Polska jest samowystarczalna w zakresie produkcji prosiąt i warchlaków; - danych dotyczących stopnia wykorzystania krajowych mocy ubojowych i przetwórczych; - informacji, czy ministerstwo analizowało, w jakim stopniu spadek krajowego pogłowia świń został zastąpiony importem żywych zwierząt albo mięsa.

4. Czy ministerstwo posiada porównywalne dane dotyczące opłacalności produkcji trzody chlewnej w latach 2006–2025?

Proszę o przedstawienie, w ujęciu rocznym, a w miarę możliwości miesięcznym lub kwartalnym:

- średnich cen skupu żywca wieprzowego; - średnich cen sprzedaży tuczników w przeliczeniu na kilogram żywca i kilogram wagi poubojowej; - kosztu produkcji kilograma żywca wieprzowego; - kosztu produkcji jednego tucznika; - kosztu produkcji prosięcia i warchlaka; - relacji ceny skupu żywca do cen pasz, w szczególności zbóż i śruty sojowej; - udziału kosztów pasz, energii, paliw, pracy, weterynarii, leków, bioasekuracji, amortyzacji, kredytów i kosztów pracy najemnej w całkowitym koszcie produkcji; - szacowanej marży producenta w gospodarstwach prowadzących cykl zamknięty, tucz własny oraz tucz nakładczy; - informacji, czy ministerstwo prowadziło analizy dotyczące różnicy opłacalności między gospodarstwami małymi, średnimi i dużymi; - zestawienia lat, w których produkcja trzody chlewnej była według dostępnych analiz opłacalna, granicznie opłacalna albo nierentowna.

5. Jakie czynniki ministerstwo uznaje za najważniejsze dla opłacalności produkcji trzody chlewnej?

Proszę o przedstawienie analiz dotyczących wpływu na opłacalność w szczególności:

- cen pasz i dostępności krajowych źródeł białka; - cen energii, gazu, paliw i nawozów; - kosztów pracy i dostępności pracowników; - cen warchlaków, w tym importowanych; - kursu euro i zmian cen w innych państwach UE; - ograniczeń eksportowych i stref ASF; - kosztów bioasekuracji, kontroli weterynaryjnych oraz dostosowania budynków; - koncentracji rynku ubojowego i przetwórczego; - siły negocjacyjnej producentów wobec zakładów mięsnych i pośredników; - kosztów finansowania inwestycji i dostępności kredytów; - zmian regulacyjnych dotyczących dobrostanu zwierząt, ochrony środowiska, weterynarii i identyfikacji zwierząt.

6. Jak zmieniały się wskaźniki produkcyjne i biologiczne w sektorze trzody chlewnej?

Proszę o przedstawienie danych dotyczących:

- liczby prosiąt odchowanych od jednej lochy w ciągu roku; - liczby prosiąt odsadzonych od jednej lochy; - śmiertelności prosiąt, warchlaków i tuczników; - średniego przyrostu dziennego; - zużycia paszy na kilogram przyrostu; - przeciętnego wieku i masy sprzedaży tuczników; - skali korzystania z materiału hodowlanego i genetyki pochodzącej z kraju oraz z importu; - oceny, czy Polska utrzymuje wystarczający potencjał krajowej hodowli zarodowej i produkcji prosiąt.

7. Jak wygląda pełny bilans gospodarczych skutków ASF dla polskiego sektora trzody chlewnej od pierwszego wystąpienia choroby w Polsce?

Proszę o przedstawienie danych obejmujących:

- liczbę ognisk ASF u świń w każdym roku; - liczbę przypadków ASF u dzików w każdym roku; - liczbę gospodarstw objętych nakazem likwidacji stada; - liczbę świń zabitych lub poddanych ubojowi z nakazu organów weterynaryjnych; - liczbę gospodarstw objętych strefami ograniczeń; - powierzchnię stref ASF w poszczególnych latach; - liczbę gospodarstw, które zaprzestały chowu świń po objęciu ich strefami ASF; - wysokość odszkodowań, rekompensat, dopłat i innych form pomocy wypłaconych producentom; - łączny koszt działań państwa związanych z ASF, w tym kosztów służb weterynaryjnych, odstrzału sanitarnego, poszukiwania padłych dzików, ogrodzeń, dezynfekcji, badań laboratoryjnych, rekompensat i działań informacyjnych; - poziom współfinansowania tych działań ze środków Unii Europejskiej; - średni czas oczekiwania producentów na wypłatę odszkodowania lub pomocy.

8. Czy ministerstwo przeprowadziło analizę działań podjętych przez inne państwa UE, którym udało się ograniczyć lub wyeliminować ASF, w szczególności przez Czechy i Belgię?

Jeżeli tak, proszę o przekazanie tych analiz oraz odpowiedź:

- jakie konkretne instrumenty uznano za najskuteczniejsze; - jakie były koszty tych instrumentów; - jaką rolę odegrały: szybkie poszukiwanie i usuwanie padłych dzików, redukcja populacji dzików, ogrodzenia, ograniczenia przemieszczania, bioasekuracja, monitoring, współpraca z myśliwymi, samorządami i rolnikami; - które rozwiązania zastosowane w Czechach i Belgii zostały wdrożone w Polsce; - które rozwiązania nie zostały wdrożone i z jakiego powodu; - czy ministerstwo zlecało analizy porównawcze skuteczności polskiej strategii zwalczania ASF ze strategiami innych państw członkowskich; - czy ministerstwo posiada harmonogram dojścia Polski do stanu wolnego od ASF na całym terytorium kraju?

9. Jak ministerstwo ocenia stan organizacyjny i kadrowy Inspekcji Weterynaryjnej w kontekście walki z ASF i obsługi gospodarstw utrzymujących świnie?

Proszę o przedstawienie danych dotyczących:

- liczby lekarzy weterynarii i pracowników Inspekcji Weterynaryjnej zajmujących się ASF i nadzorem nad trzodą chlewną; - wakatów w Inspekcji Weterynaryjnej; - wynagrodzeń i fluktuacji kadr; - liczby kontroli bioasekuracji w gospodarstwach; - liczby stwierdzonych nieprawidłowości; - najczęstszych przyczyn niespełniania wymogów bioasekuracji; - działań edukacyjnych i doradczych prowadzonych wobec rolników; - oceny, czy obecne zasoby kadrowe i finansowe Inspekcji Weterynaryjnej są wystarczające.

10. Proszę o sporządzenie pełnego wykazu najważniejszych polskich i unijnych aktów prawnych regulujących produkcję trzody chlewnej.

Wykaz powinien obejmować w szczególności przepisy dotyczące:

- zwalczania chorób zakaźnych zwierząt i ASF; - bioasekuracji; - identyfikacji i rejestracji zwierząt; - dobrostanu świń; - transportu zwierząt; - uboju; - stosowania produktów leczniczych weterynaryjnych, antybiotyków i pasz leczniczych; - wymogów środowiskowych, w tym gospodarki nawozami naturalnymi, emisji i pozwoleń dla budynków inwentarskich; - produkcji pasz; - organizacji rynku, obrotu żywymi zwierzętami i mięsem; - pomocy publicznej i instrumentów Wspólnej Polityki Rolnej; - kontroli urzędowych i wymogów sanitarnych.

Dla każdego aktu prawnego proszę wskazać:

- nazwę aktu; - datę przyjęcia; - datę wejścia w życie; - zakres regulacji; - najważniejsze zmiany wprowadzone od 1 stycznia 2006 r.; - przewidywany lub stwierdzony wpływ na producentów trzody chlewnej; - czy przed zmianą regulacji przeprowadzono ocenę skutków dla sektora trzody chlewnej.

11. Czy ministerstwo posiada obowiązującą, formalnie przyjętą strategię rozwoju produkcji trzody chlewnej w Polsce?

Jeżeli tak, proszę o przekazanie jej treści oraz wskazanie:

- daty przyjęcia; - podstawy prawnej; - podmiotu odpowiedzialnego za realizację; - harmonogramu wdrażania; - mierników realizacji; - budżetu; - celów dotyczących pogłowia świń, liczby loch, liczby gospodarstw, krajowej produkcji prosiąt, eksportu, ograniczenia ASF oraz poprawy opłacalności.

Jeżeli ministerstwo nie posiada takiej strategii, proszę o wyjaśnienie przyczyn oraz wskazanie, czy i kiedy zostanie przygotowana.

12. Jakie programy wsparcia dla producentów trzody chlewnej zostały uruchomione od 1 stycznia 2006 r.?

Proszę o przedstawienie pełnego zestawienia wszystkich instrumentów krajowych i unijnych, w tym w szczególności:

- programów inwestycyjnych; - programów dotyczących bioasekuracji; - rekompensat ASF; - pomocy kryzysowej; - dopłat do ubezpieczeń; - dopłat do oprocentowania kredytów; - gwarancji kredytowych; - wsparcia dobrostanu świń; - wsparcia odbudowy stada podstawowego i produkcji prosiąt; - wsparcia dla gospodarstw dotkniętych skutkami COVID-19; - instrumentów PROW 2007–2013, PROW 2014–2020 wraz z okresem przejściowym oraz Planu Strategicznego WPR 2023–2027; - działań dotyczących systemów jakości, grup producentów, współpracy, promocji i skracania łańcuchów dostaw.

Dla każdego instrumentu proszę podać:

- podstawę prawną; - okres realizacji; - planowaną kwotę pomocy; - faktycznie wypłaconą kwotę; - liczbę beneficjentów; - liczbę beneficjentów według województw; - średnią wysokość wsparcia; - strukturę beneficjentów według skali produkcji; - cel instrumentu; - ocenę jego skuteczności.

13. Czy ministerstwo oceniało skuteczność dotychczasowych programów wsparcia dla sektora trzody chlewnej?

Proszę o odpowiedź:

- które instrumenty doprowadziły do realnego wzrostu produkcji prosiąt, liczby loch lub pogłowia świń; - które instrumenty ograniczyły liczbę gospodarstw rezygnujących z chowu; - które instrumenty poprawiły bioasekurację; - które instrumenty nie przyniosły zakładanych rezultatów; - czy ministerstwo badało koszt osiągnięcia konkretnego efektu, np. utrzymania jednego gospodarstwa, zwiększenia liczby loch lub odbudowy określonej części pogłowia; - czy ministerstwo posiada dane wskazujące, czy pomoc trafiała przede wszystkim do gospodarstw rodzinnych, czy do największych podmiotów?

14. Jakie postulaty dotyczące trzody chlewnej zgłaszały w latach 2021–2026 organizacje rolnicze, branżowe i samorząd rolniczy?

Proszę o przedstawienie tabeli zawierającej:

- nazwę organizacji; - datę zgłoszenia postulatu; - dokładną treść postulatu; - obszar, którego dotyczył postulat; - odpowiedź ministerstwa; - informację, czy postulat został zrealizowany; - jeżeli nie został zrealizowany – uzasadnienie; - informację, czy postulat jest obecnie analizowany.

Proszę uwzględnić w szczególności postulaty zgłaszane przez Krajową Radę Izb Rolniczych, wojewódzkie izby rolnicze, związki producentów trzody chlewnej, organizacje branżowe, związki zawodowe rolników oraz organizacje zrzeszające małe i średnie gospodarstwa rodzinne.

15. Czy ministerstwo analizowało relacje ekonomiczne w łańcuchu dostaw wieprzowiny?

Proszę o przedstawienie danych i analiz dotyczących:

- udziału producenta rolnego w cenie detalicznej mięsa wieprzowego; - udziału zakładów ubojowych, przetwórców, hurtowników i sieci handlowych w marży w łańcuchu dostaw; - skali koncentracji w sektorze ubojowym i przetwórczym; - liczby zakładów skupujących świnie w poszczególnych województwach; - liczby i rodzaju umów kontraktacyjnych zawieranych z producentami; - występowania postanowień umownych przerzucających większość ryzyka ekonomicznego na rolnika; - działań podejmowanych przez ministerstwo, UOKiK lub inne organy w związku z możliwym wykorzystywaniem przewagi kontraktowej wobec producentów trzody chlewnej.

16. Jakie zagrożenia dla krajowej produkcji trzody chlewnej ministerstwo identyfikuje w perspektywie do 2030 r. i 2035 r.?

Proszę o przedstawienie oceny ryzyka dotyczącej:

- ASF i innych chorób zakaźnych zwierząt; - wzrostu kosztów energii, pasz i kredytów; - dalszego spadku liczby loch w Polsce; - uzależnienia od importu prosiąt i warchlaków; - zmian unijnych przepisów dotyczących dobrostanu zwierząt; - zmian regulacji środowiskowych, w tym dotyczących emisji i gospodarki nawozami naturalnymi; - ograniczeń w stosowaniu leków weterynaryjnych i antybiotyków; - umów handlowych Unii Europejskiej i ich wpływu na rynek wieprzowiny; - wzrostu koncentracji produkcji i wypierania gospodarstw rodzinnych; - niedoborów kadrowych w gospodarstwach, zakładach mięsnych i Inspekcji Weterynaryjnej.

17. Jakie konkretne działania ministerstwo zamierza podjąć, aby odbudować krajową produkcję trzody chlewnej?

Proszę o wskazanie działań wraz z terminami ich realizacji, źródłami finansowania oraz miernikami skuteczności, w szczególności w zakresie:

- odbudowy stada loch; - zwiększenia krajowej produkcji prosiąt; - ograniczenia zależności od importowanych warchlaków; - poprawy opłacalności gospodarstw prowadzących cykl zamknięty; - wsparcia gospodarstw rodzinnych; - ograniczenia skutków ASF; - poprawy skuteczności Inspekcji Weterynaryjnej; - inwestycji w bioasekurację, dobrostan i modernizację budynków; - poprawy pozycji negocjacyjnej rolników wobec zakładów ubojowych i sieci handlowych; - zwiększenia krajowego przetwórstwa i udziału polskiej wieprzowiny w handlu detalicznym.

Jednocześnie proszę, aby odpowiedź nie ograniczała się do informacji opisowych. Proszę o przekazanie danych w tabelach umożliwiających ich dalszą analizę, z podaniem źródeł, metodologii, daty aktualizacji oraz – tam, gdzie to możliwe – w formie edytowalnej.

W przypadku braku danych w odniesieniu do któregoś z pytań proszę o jednoznaczne wskazanie:

- czy dane nie są gromadzone przez ministerstwo lub podległe mu instytucje; - jaka instytucja może być ich dysponentem; - dlaczego dane nie są gromadzone; - czy ministerstwo planuje ich pozyskanie lub stworzenie stałego systemu monitorowania sytuacji sektora trzody chlewnej?

Z poważaniem