Interpelacja w sprawie kontroli i nadzoru nad stowarzyszeniami z udziałem jednostek samorządu terytorialnego, w tym lokalnymi grupami działania

Szanowny Panie Ministrze,

w czerwcu 2026 r. opinia publiczna została poinformowana o kontrowersyjnych wyjazdach zagranicznych organizowanych przez Stowarzyszenie Lokalna Grupa Działania LYSKOR z siedzibą w Lyskach (województwo śląskie), z udziałem przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, w tym burmistrza miasta Pszów. Wyjazdy studyjne na Sardynię, realizowane w latach 2021–2024, budziły uzasadnione wątpliwości co do ich merytorycznego uzasadnienia – programy obejmowały m.in. wizyty w winiarniach i u producentów oliwy z oliwek, przy minimalnej liczbie spotkań dotyczących spraw samorządowych. Projekty te finansowane były ze środków unijnych w ramach programu LEADER oraz z grantów Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Sprawa zyskała znaczny rozgłos medialny i stała się przedmiotem zawiadomienia do prokuratury w związku z podejrzeniem możliwości popełnienia przestępstwa oszustwa dotacyjnego.

Przypadek ten ujawnia problem o charakterze systemowym. Zgodnie z ustawą z dnia 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności (Dz. U. z 2015 r. poz. 378, ze zm.) lokalne grupy działania są stowarzyszeniami realizującymi lokalne strategie rozwoju z wykorzystaniem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich. W Polsce funkcjonuje obecnie ok. 300 takich organizacji. Członkami LGD są zarówno osoby fizyczne, jak i jednostki samorządu terytorialnego, a przedstawiciele samorządów nierzadko zasiadają jednocześnie w organach zarządzających tych stowarzyszeń – tak jak w przypadku LGD LYSKOR, którego członkami są gminy Lyski, Gaszowice, Jejkowice, Kornowac oraz miasto Pszów.

Ustawa z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2020 r. poz. 2261, t.j.) przewiduje nadzór sądowy nad stowarzyszeniami (art. 25–31), jednak nadzór ten ma charakter formalny i dotyczy przede wszystkim zgodności działalności z prawem i statutem, a nie merytorycznej oceny celowości wydatkowania środków publicznych. Z kolei nadzór nad jednostkami samorządu terytorialnego, sprawowany na podstawie art. 85–102a ustawy z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. z 2024 r. poz. 609, t.j.) oraz art. 171 Konstytucji RP, obejmuje działalność organów gminy, lecz nie rozciąga się wprost na stowarzyszenia, w których gminy uczestniczą jako członkowie. Mamy zatem do czynienia z istotną luką nadzorczą – środki publiczne przepływają przez organizacje, nad którymi ani wojewoda jako organ nadzoru nad JST, ani sąd rejestrowy jako organ nadzoru nad stowarzyszeniami nie sprawują skutecznej kontroli merytorycznej w zakresie celowości i gospodarności wydatków.

Dodatkowy wymiar problemu stanowi potencjalny konflikt interesów. Osoby pełniące funkcje publiczne w JST – burmistrzowie, wójtowie, radni – jednocześnie zasiadają w organach statutowych stowarzyszeń dysponujących środkami publicznymi. W przypadku LGD LYSKOR burmistrz miasta Pszów pełnił funkcje w zarządzie, a następnie w radzie stowarzyszenia, jednocześnie będąc organem wykonawczym gminy będącej członkiem tegoż stowarzyszenia. Obowiązujące przepisy nie zawierają wystarczających mechanizmów zapobiegających tego rodzaju kumulacji ról, co rodzi ryzyko podejmowania decyzji o wydatkowaniu środków publicznych w warunkach braku należytej bezstronności.

Należy również wskazać, że Najwyższa Izba Kontroli w swoich kontrolach programu LEADER stwierdzała nieprawidłowości w funkcjonowaniu lokalnych grup działania, w tym brak procedur gwarantujących bezstronność osób uczestniczących w procesie oceny wniosków o dofinansowanie oraz znaczne opóźnienia w weryfikacji wniosków przez urzędy marszałkowskie. Okoliczności te potwierdzają systemowy charakter opisywanego problemu.

Mając na uwadze powyższe okoliczności oraz konieczność zapewnienia transparentności wydatkowania środków publicznych i skutecznego nadzoru nad organizacjami z udziałem jednostek samorządu terytorialnego, uprzejmie proszę o wskazanie:

1. Ile stowarzyszeń i innych organizacji pozarządowych z udziałem jednostek samorządu terytorialnego (w tym lokalnych grup działania, o których mowa w ustawie z dnia 20 lutego 2015 r. o rozwoju lokalnym z udziałem lokalnej społeczności) funkcjonuje obecnie na terenie Rzeczypospolitej Polskiej? Proszę o podanie danych w podziale na województwa oraz ze wskazaniem łącznej kwoty środków publicznych (zarówno krajowych, jak i unijnych), którymi organizacje te dysponowały w latach 2021–2025.

2. Jakie narzędzia nadzorcze przysługują ministrowi spraw wewnętrznych i administracji oraz wojewodom wobec stowarzyszeń, których członkami są jednostki samorządu terytorialnego, w zakresie kontroli prawidłowości wydatkowania środków publicznych oraz zapobiegania konfliktowi interesów? Jeżeli takie narzędzia istnieją – ile razy zostały zastosowane i w jakich sprawach?

3. W ilu przypadkach w latach 2021–2025 organy nadzoru (wojewodowie, regionalne izby obrachunkowe, sądy rejestrowe) stwierdziły nieprawidłowości w funkcjonowaniu stowarzyszeń z udziałem JST, w szczególności w zakresie wydatkowania środków publicznych na wyjazdy zagraniczne? Proszę o podanie danych w podziale na województwa, rodzaje naruszeń oraz podjęte działania.

4. Jakie mechanizmy prawne zapobiegają sytuacjom konfliktu interesów, w których osoby pełniące funkcje w organach JST jednocześnie zasiadają w organach zarządzających stowarzyszeniami dysponującymi środkami publicznymi i podejmują decyzje o wydatkowaniu tych środków? Jeśli takie mechanizmy istnieją – ile razy zostały zastosowane w latach 2021–2025? Jeśli nie – czy ministerstwo prowadzi prace legislacyjne nad ich wprowadzeniem?

5. Ile wyjazdów zagranicznych sfinansowanych ze środków publicznych (w tym unijnych) zostało zrealizowanych przez stowarzyszenia z udziałem JST w latach 2021–2025? Proszę o wskazanie łącznych kosztów tych wyjazdów oraz liczby uczestników będących funkcjonariuszami publicznymi, w podziale na województwa.

Z wyrazami szacunku

Paweł Jabłoński Poseł na Sejm RP