Interpelacja w sprawie niespójności pomiędzy regulacjami fiskalnymi a polityką zdrowotną państwa

Szanowny Panie Ministrze,

jako poseł z wykształceniem medycznym i członek sejmowej Komisji Zdrowia kieruję do Pana Ministra niniejszą interpelację w sprawie niespójności pomiędzy regulacjami fiskalnymi a polityką zdrowotną państwa.

I. Stan faktyczny: system podatkowy działający wbrew polityce zdrowotnej

W Polsce w analizowanym segmencie rynku obowiązuje następująca struktura stawek VAT:

Produkt

Stawka VAT

Ocena zdrowotna WHO

Naturalna woda mineralna

23%

zalecana jako główne źródło nawodnienia przez WHO i Instytut Żywności i Żywienia

Napoje z min. 20% soku (w tym mocno słodzone)

5%

ryzyko próchnicy, otyłości, cukrzycy typu 2

Napoje energetyczne z kofeiną/tauryną

5%

przeciwwskazane dla dzieci; ograniczane w UE

Powyższe zestawienie ujawnia wyraźny paradoks. Woda mineralna, produkt nieprzetworzony, o stabilnym składzie mineralnym, pierwotnie czysty podlega stawce VAT wyższej niż produkty zawierające cukry proste i inne dodatkowe substancje słodzące.

Jest to tym trudniejsze do uzasadnienia, że nawet ostatni Narodowy Program Zdrowia na lata 2021–2025 przewidywał realizację prozdrowotnej polityki fiskalnej sprzyjającej walce z nadwagą i otyłością jako zadanie własne powierzone ministrowi zdrowia oraz ministrowi finansów. Czy zatem polityka podatkowa państwa jest spójna z celami zdrowotnymi deklarowanymi w strategiach zdrowia publicznego?

Dla możliwości objęcia danego napoju stawką 5% VAT wystarczy, że produkt zawiera co najmniej 20% soku owocowego lub warzywnego. Kryterium to premiuje technologię produkcji, a nie wartość zdrowotną produktu. Woda mineralna, z definicji niezawierająca żadnych dodatków, nie może spełnić tego kryterium, nawet pomimo tego, że sam ustawodawca w ustawie o bezpieczeństwie żywności i żywienia mówi o korzystnym oddziaływaniu naturalnej wody mineralnej na zdrowie ludzi.

II. Presja na utrzymanie status quo

Jak opisała „Gazeta Wyborcza” 24 czerwca 2026 r., realna szansa na korektę stawek VAT, a tym samym na uspójnienie polityki fiskalnej państwa z celami zdrowia publicznego, pojawiła się ostatnio na przełomie 2018 r. i 2019 r. Propozycja zmian w matrycy VAT zakładała zrównanie stawki podatku VAT na naturalną wodę mineralną, wodę źródlaną oraz pozostałe napoje bezalkoholowe (soki 100% miały pozostać na 5% VAT). Rozwiązanie to napotkało jednak silny opór środowisk zainteresowanych utrzymaniem dotychczasowych preferencji, w efekcie liczne napoje z dodatkiem soków utrzymały najniższą 5% stawkę VAT, a naturalna woda mineralna i woda źródlana pozostały na 23% VAT.

Producenci słodzonych napojów nie zamierzali rezygnować z korzystnych dla siebie regulacji. Do obrony status quo włączyli środowiska bezpośrednio i pośrednio związane z produkcją soków wykorzystywanych w tego typu napojach. Pod wpływem presji tych grup z jednolitego stanowiska rządu zaczął wyłamywać się ówczesny minister rolnictwa Jan Krzysztof Ardanowski. Po stronie producentów napojów opowiadały się również organizacje pracodawców, w tym m.in. Konfederacja Lewiatan. Zorganizowany nacisk przyniósł efekt i Ministerstwo Finansów wycofało się z proponowanych przez siebie zmian.

W tej sprawie państwo ujawniło swoją słabość. Przegrało starcie z biznesem, reprezentowanym przez producentów słodkich napojów oraz ich otoczenie branżowe.

Beneficjentami planowanych zmian, zgodnie z deklarowanymi celami państwa, powinni być konsumenci oraz konsekwentnie realizowana prozdrowotna polityka fiskalna. W praktyce beneficjentami braku zmian zostali producenci słodzonych napojów, dla których podstawowym celem pozostaje sprzedaż i zysk.

To wszystko wydarzyło się przy równoczesnym zignorowaniu głosów płynących z Komitetu Nauki o Żywieniu Człowieka Polskiej Akademii Nauk, Polskiego Towarzystwa Nauk Żywieniowych czy Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii, Hepatologii i Żywienia Dzieci. Organizacje te w trakcie konsultacji publicznych z uznaniem przyjęły początkowy zamiar Ministerstwa Finansów, aby zrównać na podstawowej stawce VAT wszystkie napoje, niezależnie od tego, czy zawierają one dodatek soku, czy innych substancji decydujących o ich słodkim smaku. Niezrozumiała była dla nich praktyka uprzywilejowania napojów, w których co najmniej 20 proc. stanowiły soki.

Wprost oceniono taką sytuację jako niekorzystną dla prawidłowego żywienia dzieci i młodzieży. Wskazano na problem z przyzwyczajaniem dzieci do słodkiego smaku i na spożywanie nadmiernej ilości cukrów oraz wynikające z tego trudności z utrzymaniem prawidłowej masy ciała. Dobitnie na etapie konsultacji publicznych podkreślono, że napoje z dodatkiem soków nie mogą być traktowane jako jedna z pięciu zalecanych porcji warzyw i owoców dziennie. Wskazane instytucje wyraziły również wtedy zaniepokojenie utrzymaniem 23% VAT dla wody butelkowanej, podkreślając, że należy robić wszystko, aby spożywanie wody było popularnym zwyczajem, a woda płynem pierwszego prozdrowotnego wyboru dla jak największego grona obywateli. Za najkorzystniejsze uznano wtedy zrównanie stawek VAT dla wszystkich form dostarczania wody na możliwe jak najniższym poziomie.

Mamy więc do czynienia z sytuacją, w której polityka podatkowa państwa dotycząca produktów spożywanych codziennie przez miliony Polaków została ukształtowana pod wpływem wąskiej grupy interesu. Jej cele pozostają w oczywistej sprzeczności z potrzebami zdrowotnymi społeczeństwa. Utrzymanie preferencyjnego traktowania napojów słodzonych pogłębia rozdźwięk między deklaracjami państwa w zakresie zdrowia publicznego a rzeczywistymi mechanizmami podatkowymi, które premiują produkty sprzyjające nadmiernemu spożyciu cukru.

III. Wymiar regionalny i gospodarczo-społeczny

Woda mineralna to produkt o wyjątkowym charakterze. Jej kluczowym atutem jest bardzo często ścisły związek z uzdrowiskami, źródłami, regionami, które budują swoją tożsamość i atrakcyjność turystyczną wokół tego zasobu. Utrzymanie stawki 23% VAT na wodę mineralną powoduje:

Rząd deklaruje zainteresowanie local content, czyli wspieraniem polskich zasobów, regionalnej produkcji i tworzeniem wartości pozostającej w Polsce. Woda mineralna i sektor uzdrowiskowy są kanonicznym przykładem local content. Nie można ich przenieść, zduplikować ani zastąpić importem. Struktura podatkowa powinna to odzwierciedlać, a nie działać wbrew tej logice.

W związku z powyższym zwracam się do Pana Ministra z następującymi pytaniami:

Prosząc o odpowiedź w ustawowym terminie, wyrażam przekonanie, że wyrównanie stawek VAT na napoje do poziomu uwzględniającego ich wartość zdrowotną jest fundamentalnym obowiązkiem państwa wobec zdrowia publicznego i spójności jego własnej polityki.

Z poważaniem

Norbert Pietrykowski