Interpelacja w sprawie sposobu rozpoznawania przez sądy wniosków o zabezpieczenie roszczeń do polskich dóbr kultury wypożyczonych z Ukrainy na wystawy czasowe

Szanowni Państwo Ministrowie,

10 czerwca 2026 r. Muzeum Pomorza Środkowego w Słupsku otworzyło wystawę „Kresy Europy. Ze skarbca Lwowskiego Muzeum Historycznego”, obejmującą ponad 600 obiektów przywiezionych do Polski po rozpoczęciu pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę w celu ochrony przed zniszczeniem. Wśród nich znalazły się dwa obrazy pochodzące z dawnej kolekcji Muzeum Książąt Lubomirskich we Lwowie: „Portret Roksolany” z XVI w. oraz „Portret młodzieńca” Alojzego Reichana z 1850 r., o łącznej szacowanej wartości 150 tys. zł. Pełnomocnik spadkobierców Andrzeja Lubomirskiego złożył co do nich do Sądu Okręgowego w Słupsku wniosek o udzielenie zabezpieczenia, o czym muzeum zostało poinformowane 20 lipca 2026 r. Wniosek nie służył odebraniu obrazów muzeum, lecz wyłącznie zakazaniu ich wywozu z terytorium Polski do czasu rozstrzygnięcia sprawy o wydanie.

Art. 737 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że „wniosek o udzielenie zabezpieczenia podlega rozpoznaniu bezzwłocznie, nie później jednak niż w terminie tygodnia od dnia jego wpływu do sądu”. Pierwszą czynnością Sądu Okręgowego w Słupsku nie było jednak rozpoznanie wniosku, lecz doręczenie jego odpisu muzeum i wyznaczenie obowiązanemu czternastodniowego terminu na odpowiedź – terminu dwukrotnie dłuższego niż ustawowy termin rozpoznania samego wniosku. Zabezpieczenia ostatecznie udzielono, lecz dopiero po nagłośnieniu sprawy, gdy sąd rozpoznał wniosek przed upływem terminu, który sam wyznaczył muzeum. Prawidłowy przebieg postępowania okazał się zatem skutkiem zainteresowania mediów, a nie normalnym trybem pracy sądu.

Nie jest to przypadek jednostkowy. Poprzednia sprawa przebiegła do końca w sposób następujący. Na przełomie 2023 i 2024 r. na Zamku Królewskim w Warszawie prezentowano wystawę „Geniusz Lwowa”, na której znalazło się 12 obrazów o szacowanej wartości 1,2 mln zł, objętych wnioskiem spadkobiercy o zabezpieczenie. Sąd Okręgowy w Warszawie zarządził doręczenie odpisu wniosku pocztą, lecz 20 lutego 2024 r. pracownik sądu przesłał informację o treści wniosku na adres e-mail muzeum. 21 lutego 2024 r. wystawę zamknięto. 22 lutego 2024 r. objęte wnioskiem obrazy wywieziono do Lwowa. 27 lutego 2024 r. sąd oddalił wniosek o zabezpieczenie, powołując się na to, że obrazy nie znajdują się już w posiadaniu muzeum. Skutek czynności sądu był zatem dokładnie odwrotny do celu instytucji zabezpieczenia: obowiązany został w praktyce ostrzeżony, a przedmiot sporu opuścił jurysdykcję polskiego sądu.

Stawka jest jednak większa niż czternaście obrazów. W sierpniu 1939 r. i na początku wojny polscy właściciele zbiorów składali je w depozyt w lwowskich instytucjach kultury, m.in. w Muzeum Książąt Lubomirskich, wyłącznie w celu zabezpieczenia przed zniszczeniami wojennymi. Mowa o kilku tysiącach obiektów – jest to ostrożny szacunek, a nie wielkość dokładnie ustalona i właśnie dlatego kwestia ta stanowi przedmiot jednego z poniższych pytań. Wykazy depozytów są znane, a Księga Wpływów Muzeum Lubomirskich znajduje się we Wrocławiu. Ukraińskie instytucje nie ukrywają proweniencji tych obiektów: w publicznym katalogu Lwowskiej Galerii Sztuki fotografie odwrotów obrazów pokazują nalepki własnościowe i odręczne zapiski wskazujące polskich właścicieli. Depozyt nie jest ani darowizną, ani nacjonalizacją, a tytuł prawny właścicieli i ich spadkobierców nie wygasł.

Sprawa ma też wymiar administracyjny, a nie tylko sądowy. Obiekty nie pojawiają się w Polsce bez wiedzy państwa: przyjeżdżają na podstawie umów wypożyczenia, do instytucji kultury prowadzonych albo współprowadzonych przez ministra kultury i dziedzictwa narodowego. Ministerstwo w wypowiedziach prasowych z lipca 2026 r. wskazywało, że spory o własność rozstrzygają sądy, a obowiązki związane z wystawą obciążają jej organizatora. Pozostaje więc pytanie, którego nikt dotąd nie zadał: czy w chwili wwozu ktokolwiek po stronie państwa polskiego sprawdza, czy przywożony obiekt jest objęty roszczeniem restytucyjnym obywatela polskiego, i co się dzieje, gdy okaże się, że jest.

Podkreślam, że przedmiotem tej interpelacji nie jest rewindykacja zbiorów ukraińskich instytucji w czasie wojny ani kwestionowanie sensu przyjmowania ich do Polski dla ochrony przed rosyjskimi atakami. Przedmiotem jest to, czy polskie organy, sądy i administracja kultury działają zgodnie z prawem i czy chronią tytuł prawny obywateli polskich, gdy obiekty pozostają na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W związku z powyższym zwracam się z następującymi pytaniami:

Z wyrazami szacunku

Michał Wawer Poseł na Sejm RP