Interpelacja w sprawie standardów opiniowania przez lekarzy biegłych sądowych w postępowaniach dotyczących niepełnosprawności i stopnia niepełnosprawności

Szanowna Pani Minister,

do mojego biura poselskiego docierają informacje dotyczące problemów występujących w postępowaniach sądowych prowadzonych na skutek odwołań od orzeczeń wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności. Zastrzeżenia dotyczą w szczególności przygotowania lekarzy biegłych sądowych do wydawania opinii w sprawach odnoszących się do niepełnosprawności, stopnia niepełnosprawności oraz wskazań zamieszczanych w orzeczeniach.

Na problem ten zwróciło uwagę Polskie Towarzystwo Orzecznictwa Lekarskiego, które 23 sierpnia 2026 r. opublikowało stanowisko dotyczące opiniowania przez lekarzy biegłych sądowych w postępowaniach w sprawach o ustalenie niepełnosprawności lub stopnia niepełnosprawności. Towarzystwo skierowało również w tej sprawie petycję do Ministra Sprawiedliwości.

W swoim stanowisku Polskie Towarzystwo Orzecznictwa Lekarskiego podkreśla, że wiedza kliniczna i wiedza orzecznicza nie są pojęciami tożsamymi. Rozpoznanie choroby oraz ocena jej przebiegu należą do obszaru wiedzy medycznej, jednak samo stwierdzenie choroby nie przesądza jeszcze o niepełnosprawności, jej stopniu ani zakresie wskazań wynikających z orzeczenia. Orzekanie w tym przedmiocie wymaga również znajomości kryteriów prawnych, zasad oceny funkcjonalnej oraz wpływu naruszenia sprawności organizmu na codzienne funkcjonowanie, pełnienie ról społecznych, zdolność do pracy i potrzebę pomocy innych osób.

Zgodnie z art. 6b i art. 6c ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych orzekanie o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności należy do powiatowych i wojewódzkich zespołów do spraw orzekania o niepełnosprawności. Szczegółowe zasady tego procesu określa rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 15 lipca 2003 r. w sprawie orzekania o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności, którego tekst jednolity został ogłoszony w 2026 r.

Na podstawie § 21 ust. 2 tego rozporządzenia członkowie powiatowych i wojewódzkich zespołów są obowiązani odbyć szkolenie zgodne z programem opracowanym w oparciu o określone minima programowe oraz złożyć z wynikiem pozytywnym test sprawdzający w zakresie objętym szkoleniem. Po spełnieniu tych warunków otrzymują, zgodnie z § 23 rozporządzenia, zaświadczenie uprawniające do orzekania o niepełnosprawności lub stopniu niepełnosprawności.

Odmiennie przedstawia się sytuacja lekarza biegłego sądowego, którego opinia może mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy i prowadzić do zmiany orzeczenia wojewódzkiego zespołu. Ogólne przepisy dotyczące biegłych sądowych wymagają posiadania teoretycznych i praktycznych wiadomości specjalnych w danej dziedzinie, nie przewidują jednak szczególnego obowiązku odbycia szkolenia ani potwierdzenia znajomości zasad i kryteriów orzekania o niepełnosprawności.

Powstaje zatem wyraźna różnica pomiędzy wymaganiami stawianymi lekarzom działającym w powiatowych i wojewódzkich zespołach a wymaganiami wobec lekarzy biegłych sądowych opiniujących w sprawach dotyczących wydanych przez te zespoły orzeczeń. Pierwsi muszą odbyć odpowiednie szkolenie, uzyskać pozytywny wynik testu i otrzymać zaświadczenie uprawniające do orzekania. Od biegłych sądowych nie wymaga się analogicznego przygotowania z zakresu systemu orzeczniczego.

Nie kwestionując niezawisłości sędziowskiej ani prawa sądu do samodzielnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego, należy zauważyć, że prawidłowe rozstrzygnięcie sprawy wymagającej wiadomości specjalnych może w znacznym stopniu zależeć od jakości i kompletności opinii biegłego. Opinia koncentrująca się wyłącznie na rozpoznaniu i przebiegu choroby, bez odniesienia do obowiązujących kryteriów prawnych, oceny funkcjonalnej oraz indywidualnej sytuacji osoby badanej, może nie przedstawiać pełnego obrazu niezbędnego do oceny zasadności zaskarżonego orzeczenia. Szczególnego przygotowania wymagają postępowania dotyczące dzieci. W ich przypadku ocena niepełnosprawności powinna uwzględniać między innymi wiek i etap rozwoju dziecka, przewidywany czas trwania naruszenia sprawności oraz zakres opieki i pomocy koniecznej w stopniu przewyższającym wsparcie właściwe dla zdrowego dziecka w tym samym wieku. Wiedza kliniczna lekarza, choć niezbędna, nie zastępuje znajomości tych szczególnych kryteriów.

Problem ten powinien zostać uwzględniony także w związku z prowadzonymi przez Ministerstwo Sprawiedliwości pracami nad reformą systemu biegłych sądowych. Przedstawione w 2026 r. założenia reformy przewidują między innymi wprowadzenie jednolitych wymagań oraz systemu weryfikacji wiedzy i doświadczenia biegłych. Zasadne jest zatem ustalenie, czy w projektowanych rozwiązaniach uwzględniona zostanie specyfika opiniowania w sprawach dotyczących niepełnosprawności i stopnia niepełnosprawności.

Sprawa pozostaje również w obszarze działania ministra rodziny, pracy i polityki społecznej oraz pełnomocnika rządu do spraw osób niepełnosprawnych. Pełnomocnik sprawuje merytoryczny nadzór nad wykonywaniem zadań wynikających z ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, a do jego zadań należy między innymi organizowanie szkoleń, opracowywanie standardów oraz opiniowanie projektów aktów normatywnych dotyczących warunków życia osób z niepełnosprawnościami.

W związku z powyższym zwracam się do Pani Minister z następującymi pytaniami:

Przedmiotowa sprawa nie dotyczy ingerencji w niezawisłość sędziowską ani ograniczenia prawa sądu do samodzielnej oceny zgromadzonego materiału dowodowego. Jej istotą jest zapewnienie, aby wiadomości specjalne dostarczane sądowi obejmowały nie tylko wiedzę kliniczną, lecz także znajomość kryteriów prawnych i funkcjonalnych właściwych dla systemu orzekania o niepełnosprawności, od jakości opinii biegłego może zależeć nie tylko treść rozstrzygnięcia, lecz także dostęp osoby z niepełnosprawnością do świadczeń, usług, ulg, rehabilitacji, wsparcia w zatrudnieniu i pomocy w codziennym funkcjonowaniu. Standardy opiniowania w tych sprawach powinny zatem zapewniać rzetelność, spójność oraz pełne uwzględnienie indywidualnej sytuacji osoby, której dotyczy postępowanie.

Proszę o przedstawienie stanowiska ministerstwa wobec problemu i postulatów wskazanych przez Polskie Towarzystwo Orzecznictwa Lekarskiego oraz o informację, jakie działania w tej sprawie ministerstwo zamierza podjąć samodzielnie lub we współpracy z ministrem sprawiedliwości.

Z poważaniem

Barbara Okuła Poseł na Sejm RP